Gevolgen voor de gezondheid

In een zin

Klimaatverandering beïnvloedt onze gezondheid door hittegolven, extreme weersomstandigheden, verspreiding van ziekten door insecten, luchtvervuiling, en veranderingen in voedsel- en watervoorraden, wat leidt tot fysieke en geestelijke gezondheidsproblemen, met name in armere en gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.

Eenvoudig uitgelegd

Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid.

• Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken.
• De stijgende temperaturen leiden ertoe dat het leervermogen van kinderen afneemt, met name in de warmste en meest arme landen.
• Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden.
  • In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en dengue-koorts toeneemt.
  • Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken.

• Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten.
• Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.

Gevolgen voor de gezondheid

Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.

3,6 miljard mensen wonen in gebieden die (in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, The Cost of Inaction, toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (10¹²) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. Bedenk ook dat in LML's, waar vaak slechts 3-5% van het BBP aan het gezondheidszorgsysteem wordt besteed (tegenover 10-12% in rijke landen), een stijging met tussen de 0,7 of 1,3% rampzalig kan zijn, mede omdat de economieën in deze landen sowieso instabiel kunnen zijn en schuldenlasten aan rijke landen vaak hoog zijn.

Bronnen:

Relatie met de opwarming

Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.

Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.

Hoewel recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de geleidelijke verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

1. De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: Verdieping: Hittesterfte.
2. De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
3. Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: Gevolgen voor de landbouw op de pagina Economische gevolgen.
4. De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid. Zie Sociale en politieke gevolgen.

Wat merken we nu al?

Gezondheidsrisico’s van extreme hitte

Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.

Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.

De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: Vochtige hitte.

Bronnen:

Sterfte door hittegolven

Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.

De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.

Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). (Zie ook Vochtige hitte)

Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rust, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood omdat een T_w van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager. Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.

Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico). Bron: The Lancet. Creative Commons License BY-SA 4.0.

Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden soms onvoldoende rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.

Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.

Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa, en voor 2023: 47.000.

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

Een rapport van het Imperial College London en de London School of Hygiene & Tropical Medicine uit 2025 constateert dat een reeks hittegolven in de zomer van 2025 sterfte als gevolg van de klimaatverandering verdrievoudigde. De door het klimaat veroorzaakte opwarming zorgde ervoor dat de temperaturen in Europa 3,6 °C hoger lagen dan normaal, wat leidde tot ongeveer 16.500 vroegtijdige sterfgevallen.

Een analyse van 854 steden – die ongeveer 30 % van de bevolking van het continent vertegenwoordigen – schatte het aantal hittegerelateerde sterfgevallen op 24.400, waarvan 68 % te wijten was aan klimaatverandering. De studie waarschuwt dat deze cijfers slechts een momentopname zijn, aangezien veel sterfgevallen als gevolg van hitte niet worden geregistreerd en de officiële statistieken achterlopen.

Zie: Verdieping Hittesterfte en Verdieping: Attributie.

Bronnen:

Oprukkende infectieziekten

In een nieuwe studie in de Journal of the American Medical Association (JAMA) benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en dus langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die in het verleden vooral optraden in de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.

De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Philippe Rekacewicz and Nieves Lopez Izquierdo, GRID Arendal.

Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiëne door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk doen toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.

In 2024 waren er 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de Culex pipiens (gewone steekmug) en Aedes albopictus (tijgermug), die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en wordt de jaarlijkse periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen langer.

De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control. Creative Commons License BY-SA 4.0.

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en dengue-koorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen. Wel moet worden opgemerkt dat niet al deze ziekten even gevaarlijk zijn. Zo verloopt ongeveer 80% van de infecties met het zika- dengue- en Westnijlvirus zonder symptomen en zo'n 20% met kortstondige griepverschijnselen. In uitzonderlijke gevallen (< 1%) treden echter complicaties op, zoals geboorteafwijkingen door zikavirusinfectie bij zwangere vrouwen. Voor dengue zijn er vaccins op de markt.

In het artikel in JAMA geven de auteurs een gedetailleerd overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.

Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen. Bron: Global Change Biology. Creative Commons License BY-NC-ND 4.0

Bronnen:

Bevolkingsgroepen met chronische ziekte, beperkte toegang tot gezondheidszorg, gebrek aan sociale steun of veilige leefomstandigheden

Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor schaden ze welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met chronische aandoeningen zoals hartziekten, kanker, COPD of long-COVID of een anderszins zwakke gezondheid. Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid(szorg).

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte. Zij kunnen de kans op miskramen, laag geboortegewicht en geslachtsverhouding (relatief minder jongens) op tal van manieren beïnvloeden. Ook blijkt dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven. Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, plasbuisdefecten (hypospadie), autisme, gespleten gehemelte (OFC), en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte) en gedrag, afhankelijk zijn van verzorgers, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zestig jaar geleden, volgens een analyse van UNICEF.

“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,” zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.

Bronnen:

Onderwijs

In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid kunnen verlagen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren. Het ligt voor de hand aan te nemen dat deze effecten sterker zijn in armere landen.

Bron:

Landarbeiders

Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten.

Bronnen:

Wat staat ons deze eeuw te wachten?

Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023). Creative Commons License BY-NC-ND 4.0

Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarmingsscenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgasemissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bnp in 2023.

Bronnen:

Regionale verschillen

Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau. Bron: PNAS. Creative Commons License BY-NC-ND 4.0

Bij opwarming van minder dan 2 °C stijgen de blootstelling aan en het risico op wijdverspreide, niet te compenseren, vochtige hittegolven nog niet zo hard. Maar bij opwarming van 3 °C neemt die blootstelling sterk toe. Delen van het Midden-Oosten en de Indusvallei ervaren korte overschrijdingen van het aantal hitte-uren bij slechts 1,5 °C opwarming. Wijdverspreidere, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

Voor miljarden mensen zullen in de toekomst vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en andere strategieën vergen om de hitte te beperken. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.

Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Bron: Nature Medicine. Creative Commons License 4.0.

Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers in 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.

De resultaten, die werden gepubliceerd in Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.

Bronnen:

Verdieping

Verdieping: Hittesterfte

In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.

Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen. Bron: Our World in Data. Creative Commons License BY 4.0.

Echter, zoals hierboven werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatiesysteem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.

Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.

Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.

Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.

Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast aan warmere of koudere temperaturen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.

Kanttekeningen

Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie Sterfte door hittegolven.)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie Landarbeiders.)

Zie ook: Verdieping: Attributie.

Bronnen: