Sociale en politieke gevolgen

In een zin

Klimaatverandering zorgt ervoor dat natuurgeweld, zoals extreem weer of bosbranden, verergert. Natuurgeweld leidt tot verwoesting van gebieden, voedseltekorten, gezondheidsrisico's, sociale onrust, migratie en armoede. Politieke verschillen en nationale belangen bemoeilijken internationale samenwerking wanneer het gaat om (de gevolgen van) klimaatverandering en het daaruit voort komende natuurgeweld.

Eenvoudig uitgelegd

Sociale gevolgen:

Klimaatverandering zorgt ervoor dat stormen, overstromingen, bosbranden en droogtes vaker voorkomen en heviger zijn. Deze gebeurtenissen kunnen:

• Huizen verwoesten, het water dat we gebruiken vervuilen en zelfs mensen doden.
• Veranderingen in weerpatronen hebben invloed op hoeveel gewassen we kunnen verbouwen en hoeveel water er beschikbaar is. Dit kan leiden tot voedseltekorten en meer concurrentie om grondstoffen.
• Klimaatverandering vergroot de verspreiding van ziekten en hittegerelateerde aandoeningen, vooral bij mensen die arm of oud zijn.
• Klimaatverandering kan ook leiden tot sociale onrust en politieke instabiliteit door de economische en sociale stress waar mensen al onder staan nog verder op te voeren.

Extreme weersomstandigheden dwingen mensen om hun huizen te verlaten, wat leidt tot grote aantallen verhuizingen en sociale spanningen. Dit kan ertoe leiden dat mensen in armoede vervallen.

Politieke gevolgen:

• In veel landen hebben mensen heel verschillende opvattingen over hoe urgent klimaatverandering is en wat eraan gedaan moet worden. Dit heeft ertoe geleid dat verschillende politieke partijen zeer verschillende opvattingen hebben over hoe er mee om te gaan.
• De noodzaak voor landen om samen te werken om klimaatverandering aan te pakken kan bemoeilijkt worden door verschillende nationale belangen en politieke overtuigingen. Sommige regeringen vinden de economie bijvoorbeeld belangrijker dan het milieu.

Sociale en politieke gevolgen

Klimaatverandering heeft diep ingrijpende gevolgen, veel ingrijpender dan de meeste mensen denken. Dat het ’s zomers warmer wordt of dat de sneeuw is verdwenen in sommige wintersportgebieden, is nog maar het eerste begin. Ook bij een relatief geringe temperatuurstijging van 1,5 of 2 ºC zullen de veranderingen in de samenleving drastisch en voor honderden miljoenen of miljarden mensen in de loop van deze eeuw dramatisch zijn.

Klimaatverandering leidt tot zeespiegelstijging, hogere temperaturen, meer bosbranden en overstromingen en tot heviger stormen en slagregens. Veel gebieden waar de mensheid altijd goed heeft kunnen gedijen (de zogeheten klimaatniche) zullen onbewoonbaar worden door hitte, verdroging, overstromingen.

De gevolgen daarvan voor de samenlevingen zijn moeilijk te voorspellen omdat ze vooral afhankelijk zijn van de politieke wil en politieke slagkracht om de CO₂ emissies snel en grootschalig te beperken en om de nadelige effecten op te kunnen vangen. De politieke ontwikkelingen van de laatste jaren laten niet duidelijk zien dat die politieke wil en slagkracht er is. Steeds meer onderzoekers maken zich zorgen of de mensheid de aanstormende klimaatcrisis aan kan en proberen in beeld te brengen wat er zou kunnen gebeuren als dit niet het geval is. Voor landen, voor regio’s, maar vooral voor bevolkingsgroepen die kwetsbaar zijn door armoede, ziekte of domweg omdat ze op de verkeerde plek wonen.

Relatie met de opwarming

Een rapport van het Grantham Institute, Imperial College, Londen, vat de sociale gevolgen van klimaatverandering samen.

Klimaatverandering beïnvloedt onze samenleving op vele manieren. Het verstoort de natuurlijke, economische en sociale systemen waarvan we afhankelijk zijn. Dit zal gevolgen hebben voor de voedselvoorziening, de toeleveringsketens van de industrie en de financiële markten, schade toebrengen aan de infrastructuur en steden, en de menselijke gezondheid en wereldwijde ontwikkeling schaden.

Sinds het begin van de 20e eeuw is de zeespiegel wereldwijd 19 cm gestegen, waardoor het risico op overstromingen voor veel kuststeden en gemeenschappen is toegenomen. Er zijn ook meer hittegolven en droogtes, die de menselijke gezondheid schaden en hittegerelateerde sterfgevallen veroorzaken. Klimaatverandering heeft ook gevolgen voor de voedselzekerheid omdat regen- en hittepatronen veranderen. In Zuid-Europa en sommige delen van Afrika, Azië en Zuid-Amerika gaan de oogsten achteruit.

Naarmate de aarde warmer wordt, zullen de gevolgen van klimaatverandering toenemen. Als we de uitstoot niet verminderen en de opwarming van de aarde tegen 2100 4°C bereikt, kan de zeespiegel wereldwijd met ongeveer 1 meter stijgen, waardoor tegen 2050 300 miljoen mensen het risico lopen op overstromingen en tegen 2100 1 miljard mensen. Hierdoor wordt het moeilijker om aan voldoende voedsel te komen, omdat extreme weersomstandigheden en schade aan habitats de voedselvoorziening verstoren. Dit zou kunnen leiden tot hogere voedselprijzen en tot 183 miljoen meer mensen die honger moeten lijden.

Elk beetje opwarming telt, en de mensen die er het meest door worden getroffen zijn het meest kwetsbaar. Zelfs een halve graad opwarming kan het verschil maken tussen gevaarlijke en beheersbare gevolgen. Als we de opwarming van de aarde bijvoorbeeld beperken tot 1,5°C in plaats van 2°C, zullen 420 miljoen mensen minder worden blootgesteld aan extreme hittegolven en zullen 10 miljoen mensen minder het risico lopen op overstromingen door een stijgende zeespiegel.

Klimaatverandering kan leiden tot zeer ingrijpende gebeurtenissen die het leven op aarde drastisch zullen veranderen, zoals het afsterven van het Amazonegebied of de omkering van de golfstroom. Dit zal leiden tot enorme sociale en economische onzekerheid en grotere kans op politieke conflicten, sociale chaos en massamigratie.

Bronnen:

Wat merken we nu al?

De opwarming van de aarde heeft onevenredig grote gevolgen voor kwetsbare bevolkingsgroepen, waaronder gekleurde gemeenschappen, groepen met lage inkomens, bepaalde immigrantengroepen en mensen met beperkte taal- en digitale vaardigheid. Zij zijn het minst in staat om zich aan te passen aan de gevolgen van klimaatverandering. Voor mensen die in armoede leven, is een kleine daling van hun inkomen door klimaatverandering al genoeg om hun levensomstandigheden en welzijn dramatisch te verslechteren. Het gaat dan vooral om gezondheidsproblemen, verarming en ontheemding door migratie. Het legt ook een zware economische druk op gemeenschappen.

Maatschappelijk kwetsbare groepen kunnen zwaarder getroffen worden door bestaande medische aandoeningen, die kunnen verergeren als gevolg van klimaatverandering. Of zij kunnen wonen op locaties die extra vatbaar zijn voor klimaatgerelateerde risico's, zoals overstromingen, extreme hitte en luchtvervuiling.

Stijging van gemiddelde en extreme temperaturen en vaker hittegolven leiden naar verwachting tot meer hitte gerelateerde ziekten en sterfgevallen onder kwetsbare groepen.

Klimaatverandering kan leiden tot meer vervuiling van de buitenlucht, wat gevolgen kan hebben voor kwetsbare mensen die in steden wonen met veel luchtvervuiling of mensen met beperkte mogelijkheden om hun blootstelling te verminderen.

Klimaatverandering heeft invloed op de voedselzekerheid en beschikbaarheid van water doordat neerslag- en hittepatronen veranderen.

Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen, die in omvang, frequentie en intensiteit toenemen. De zeespiegel is sinds het begin van de twintigste eeuw wereldwijd 19 cm gestegen, waardoor het risico op overstromingen voor veel kuststeden en -gemeenschappen toeneemt.

Bronnen:

Wat staat ons deze eeuw te wachten?

Massamigratie

Uit een onderzoek dat in 2021 in PNAS werd gepubliceerd, blijkt dat de mens duizenden jaren lang heeft geleefd in een verrassend smalle subset van de beschikbare klimaten op aarde. Deze subset wordt gekenmerkt door een gemiddelde jaartemperatuur die schommelt rond de 11 tot 15 °C.

Ook de manier waarop we gewassen verbouwen en vee houden vindt overwegend plaats in deze omstandigheden. Dit blijkt ook de meest gunstige situatie te zijn voor de economische output van landen in zowel de landbouw als de niet-landbouw.

In het scenario waarin nauwelijks iets gedaan wordt om de klimaatverandering te stoppen (‘business as usual’) zal de geografische positie van deze temperatuurniche de komende 50 jaar naar verwachting sterker verschuiven dan in de afgelopen 6000 jaar het geval is geweest. Populaties zullen niet eenvoudigweg het verschuivende klimaat volgen, omdat aanpassing ter plekke een deel van de effecten van klimaatverandering kan aanpakken. Maar ook omdat veel andere factoren van invloed zijn op de beslissing om te migreren.

De studie laat zien dat, afhankelijk van scenario's voor bevolkingsgroei en opwarming, de komende 50 jaar naar verwachting 1 tot 3 miljard mensen buiten de klimaatomstandigheden zullen vallen die de mensheid de afgelopen 6.000 jaar goed hebben gediend. Zonder klimaatmitigatie of migratie zal een substantieel deel van de mensheid worden blootgesteld aan gemiddelde jaartemperaturen die heter zijn dan bijna overal op aarde vandaag de dag.

Verdere opwarming kan leiden tot misoogsten, hongersnood en ziekten op grote schaal, wat ernstige sociaal-economische en politieke gevolgen zal hebben, zoals migratie en gewapende conflicten.

De geschiedenis laat zien dat migraties vaak het gevolg zijn van klimaatverandering, zoals in Noord Afrika tijdens en na African Humid Period (AHP, 14.500 - 5.500 jaar geleden). De AHP leidde tot wijdverspreide bewoning van de Sahara en de Arabische woestijnen, die een grote invloed had op Afrikaanse culturen, waaronder de opkomst van de Oud-Egyptische beschaving. Toen het gebied droger werd en de AHP periode daardoor eindigde, verlieten de mensen geleidelijk het verdroogde land voor gebieden met een betrouwbaardere watervoorziening, zoals de Nijlvallei en Mesopotamië, waar ze vroege complexe samenlevingen vormden.

Uitbreiding van extreem hete gebieden in een business-as-usual klimaatscenario. In het huidige klimaat is een gemiddelde jaartemperatuur >29 °C beperkt tot de kleine zwarte gebieden in de Sahara. In 2070 zullen in een business-as-usual klimaatscenario dergelijke omstandigheden naar verwachting in het hele gearceerde gebied voorkomen.Dit geaceerde gebied beslaat 19% van het totale landoppervlak van de planeet. Zonder migratie zou dat gebied in 2070 3,5 miljard inwoners tellen volgens het SSP3-scenario voor demografische ontwikkeling. Achtergrondkleuren geven de huidige MAT's weer. Bron: PNAS. Creative Commons License BY-NC-ND 4.0.

De massamigratie die verwacht kan worden bij een voortdurende opwarming zal vooral binnen de regio’s Zuid- en West Azië, Afrika en Latijns Amerika plaatsvinden.

Sommige van 's werelds meest klimaatgevoelige landen zullen een massale herschikking van hun bevolking te zien geven als de extreme milieu- en weersverschijnselen hele gemeenschappen ertoe aanzetten om van hun woonplaats naar toch al overvolle steden binnen hun grenzen te migreren. Voorbeelden zijn Dhaka, Karachi, Amman, Freetown, Accra, São Paulo en Rio de Janeiro.

Westerse landen geven tien keer meer uit aan grensbewaking dan aan klimaatmaatregelen. Terwijl de uitstoot van met name de westerse landen die migratiestromen juist op gang brengt.

Migratie is in de eerste plaats een politiek probleem. Klimaatvluchtelingen hebben op dit moment geen wettelijke status. Het huidige VN-vluchtelingenverdrag stamt uit 1951 en geeft alleen rechten aan mensen die vluchten voor hun overheid. Nu al zijn er overal in de wereld mensen op de vlucht vanwege klimaatverandering.

Geprojecteerde geografische verschuiving van de menselijke temperatuurniche. A: Geografische positie van de menselijke temperatuurniche in de huidige situatie. B: de menselijke temperatuurniche in het business-as-usual klimaatscenario in 2070. Hoe donkerder de kleur, hoe dichter de temperatuur bij de menselijke temperatuurniche. C: Verschil tussen de kaarten: de groene gebieden zijn in 2070 meer in de richting van de klimaatniche gekomen, de rode gebieden zijn te heet geworden. Bron: PNAS. Creative Commons License BY-NC-ND.

Steeds meer klimaatwetenschappers maken zich zorgen over de toenemende kans op maatschappelijke chaos (Ripple cs., Biosciences 2024). Immers, de klimaatcrisis is een onderdeel van een meeromvattende polycrisis, die ook betrekking heeft op het verlies van biodiversiteit, milieuvernietiging en groeiende economische ongelijkheid. Klimaatverandering is een uiting van een dieper liggend systemisch probleem: de uitbuiting van de aarde die betekent dat de menselijke consumptie groter is dan het regeneratievermogen van de aarde.

Dit is niet alleen een instabiele situatie, maar ook een situatie die steeds instabieler wordt en kan leiden tot maatschappelijke catastrofe. Een dergelijke chaos kan worden veroorzaakt door hoog oplopende internationale conflicten of als gevolg van het ineenstorten van complete maatschappelijke systemen.

Het aantal wetenschappelijke publicaties over de relatie tussen klimaatverandering en maatschappelijke crisis neemt snel toe. Dit moet gezien worden als uiting dat steeds meer onderzoekers zich realiseren dat in de loop van deze eeuw miljarden mensen niet meer binnen de voor mensen geschikte klimaatniche moeten leven. De klimaatcrisis kan er daarom toe leiden dat honderden miljoenen mensen op drift raken, wat grote geopolitieke instabiliteit zal veroorzaken.