Desinformatie debunken en 'prebunken'

In een zin

Klimaatmisinformatie en -desinformatie vormen een grote bedreiging voor doeltreffende maatregelen tegen de opwarming doordat het de steun van kiezers ervoor ondermijnt, en daarom moet het ontkrachten van klimaatmythen een grote prioriteit zijn voor wetenschappers en klimaatactivisten.

Eenvoudig uitgelegd

Belangrijke termen

Rondom het onderwerp klimaatverandering wordt veel verkeerde informatie verspreid. Soms per ongeluk, maar in veel gevallen ook expres, vaak om klimaatwetenschap of -beleid te ondermijnen. Hierin zijn een aantal termen te onderscheiden:

• Klimaatontkenning: Het ontkennen van het bestaan of de ernst van klimaatverandering.
• Klimaatscepticisme: Twijfel zaaien over de oorzaken of gevolgen van klimaatverandering, vaak zonder wetenschappelijke basis.
• Misinformatie: Onjuiste informatie verspreid zonder kwaadwillige intentie.
• Desinformatie: Bewust verspreide onjuiste informatie om te misleiden.
• Fake news: Valse of misleidende informatie die vaak wordt gepresenteerd als legitiem nieuws.

Vormen van ontkenning

Klimaatontkennende informatie is vaak geen op zichzelf staand incident, maar een georganiseerde strategie van bijvoorbeeld thinktanks of andere belangenverenigingen om de support voor en de uitrol van klimaatbeleid te ondermijnen. Daarin zijn patronen te herkennen en worden regelmatig dezelfde (foutieve) argumenten gebruikt:

• De 5 categorieën van bewuste klimaatontkenning
  • Ontkenning van de opwarming: Beweer dat de aarde niet opwarmt.
  • Ontkenning van menselijke invloed: Stel dat klimaatverandering niet door menselijke activiteiten komt.
  • Ontkenning van consensus: Ontken dat er brede wetenschappelijke overeenstemming is over klimaatverandering.
  • Ontkenning van de ernst: Minimaliseer de gevolgen van klimaatverandering.
  • Ontkenning van oplossingen: Beweer dat er niets gedaan kan worden of dat oplossingen ineffectief zijn.
• Daarnaast zijn er 15 veelgebruikte argumenten die vaak door tegenstanders van klimaatbeleid of klimaatontkenners worden gebruikt (zie 15 patronen van klimaatontkenning). Deze vallen onder twee categorieën:
  • Old denial / Oude ontkenning: Directe ontkenning van feiten, zoals "Het klimaat verandert niet".
  • New denial / Nieuwe vormen van ontkenning: Subtielere vormen, zoals het benadrukken van onzekerheden of economische bezwaren.

Bronvermelding

De teksten en de cartoons van John Cook op deze pagina zijn gepubliceerd met toestemming van Skeptical Science. Veel van de cartoons staan ook in het boek Cranky Uncle vs Climate Change van John Cook. De vertalingen van de cartoons in het Nederlands zijn van Nienke de Haan.

Cranky Uncle vs Climate Change gebruikt cartoons, klimaatwetenschap en kritisch denken om klimaatontkenning en misinformatie begrijpelijk te maken. Het boek is gebaseerd op psychologisch onderzoek naar het weerleggen van misinformatie en kiest een creatieve aanpak, waarbij cartoons en visuele analogieën worden gebruikt om de wetenschap boeiend en toegankelijk te maken voor lezers. Het boek is geschreven en getekend door John Cook, een voormalig cartoonist die nu onderzoek doet naar klimaatcommunicatie aan de Monash University. Cranky Uncle vs. Climate Change werd op 25 februari 2020 gepubliceerd door Kensington Books. Meld je aan voor het laatste Cranky Uncle nieuws op crankyuncle.com.

John Cook, Skeptical Science.

Klimaatontkenning, klimaatscepticisme

Klimaatontkenning (climate denial) is een afkorting van ‘ontkenning van klimaatverandering veroorzaakt door menselijk handelen’. Een andere benaming is klimaatscepticisme.

Gecoördineerde acties van klimaatontkenning hebben een belangrijke rol gespeeld bij de verspreiding van verkeerde informatie en het uitstellen van zinvolle actie om klimaatverandering tegen te gaan. Onderzoek suggereert dat verkeerde informatie over het klimaat leidt tot een aantal negatieve gevolgen, zoals verminderde kennis over het klimaat, polarisatie bij het publiek, het verdringen van correcte informatie, het versterken van het stilzwijgen over het klimaat en het beïnvloeden van de manier waarop wetenschappers zich publiekelijk uitspreken.

Klimaatscepticisme, en misinformatie in het algemeen, vormt een regelrechte bedreiging voor de democratie, volgens een commentaar in Nature in 2024. De auteurs zeggen: "In het huidige gepolariseerde politieke klimaat worden onderzoekers die onwaarheden bestrijden aangevallen en bestempeld als niet-gekozen arbiters van de waarheid. Maar de strijd tegen desinformatie is gerechtvaardigd, noodzakelijk en dringend nodig."

Klimaatleugens strafbaar maken

Klimaatmisinformatie verandert crisis in catastrofe, schrijft een rapport van het International Panel on the Information Environment (IPIE), een systematische review van 300 studies. De onderzoekers ontdekten dat klimaatontkenning is geëvolueerd tot campagnes die gericht zijn op het in diskrediet brengen van oplossingen, zoals de valse beweringen dat hernieuwbare energie de oorzaak was van de recente grootschalige stroomuitval in Spanje, begin 2025.

Online bots en trollen spelen een grote rol bij het verspreiden van valse verhalen, vooral over het klimaat. De experts zeggen ook dat politieke leiders, ambtenaren en regelgevende instanties steeds vaker het doelwit worden om klimaatmaatregelen te vertragen.

Een samenvatting in The Guardian:

Het rapport gaat over klimaatdesinformatie, dat wil zeggen het opzettelijk of onopzettelijk verspreiden van valse informatie over het klimaat. Dit is een groeiende zorg. Elisa Morgera, speciaal rapporteur van de VN voor mensenrechten en klimaatverandering, zegt dat desinformatie en greenwashing door de fossiele brandstofindustrie strafbaar moeten worden gesteld.

"Het is een groot probleem", aldus Dr. Klaus Jensen van de Universiteit van Kopenhagen, die medeverantwoordelijk was voor het IPIE-rapport. "Als we niet over de juiste informatie beschikken, hoe kunnen we dan stemmen voor de juiste doelen en politici, en hoe kunnen politici de duidelijke feiten vertalen naar de nodige maatregelen? Helaas denk ik dat de slechte actoren nog steeds zeer actief zijn en op dit moment waarschijnlijk de overhand hebben."

Jensen voegde hieraan toe: "We hebben ongeveer vijf jaar om de uitstoot te halveren en tot 2050 om koolstofneutraal te worden. Zonder de juiste informatie gaan we dat niet redden. Het is dus mogelijk dat de klimaatcrisis uitmondt in een klimaatramp, tenzij we het probleem van de integriteit van klimaatinformatie aanpakken."

De verkeerde informatie varieert van industrie die fossiel gas promoot als een 'koolstofarme brandstof' tot bizarre complottheorieën, zoals dat bosbranden in Zuid-Californië door ambtenaren zouden zijn gepland om tunnels voor kinderhandel te vernietigen.

Dubieuze publicaties

Om hun argumenten legitimiteit te verlenen, zoeken klimaatsceptici soms hun toevlucht tot wetenschappelijke tijdschriften die het minder nauw nemen met normen van wetenschappelijke integriteit. Het gaat daarbij vaak om tijdschriften met zeer korte doorlooptijden (acceptatie binnen enkele dagen). Redactieraden bevatten namen die niet te verifiëren zijn of vermelden wetenschappers zonder hun toestemming. Ze hebben vaak een lage of geen indexering in gevestigde databases (Web of Science, Scopus, DOAJ).

Deze praktijk wordt predatory publishing (roofzuchtige publicaties) genoemd. Het is een uitbuitend en frauduleus academisch publicatiemodel waarbij tijdschriften of uitgevers hun eigen financiële of reputatievoordeel boven de vooruitgang van de wetenschap stellen. Het wordt gekenmerkt door misleidende of valse informatie over redactionele praktijken, een afwijking van standaard peer-reviewprocedures, een gebrek aan transparantie en het gebruik van agressieve of dwingende wervingstactieken om auteurs aan te trekken.

Roofzuchtige uitgevers maken vaak misbruik van de druk op onderzoekers om te publiceren, waardoor de integriteit en geloofwaardigheid van wetenschappelijke communicatie wordt ondermijnd. Sommige auteurs — met name klimaatsceptici — zijn zich er mogelijk van bewust dat het tijdschrift van slechte kwaliteit of zelfs frauduleus is, maar publiceren er toch in.

De Amerikaanse bibliothecaris Jeffrey Beall publiceerde in 2008 een regelmatig bijgewerkte lijst van wat hij omschreef als "potentiële, mogelijke of waarschijnlijke roofzuchtige wetenschappelijke open access-uitgevers", de bekende Beall's List. In 2017 werd hij gedwongen de lijst offline te halen. Sindsdien wordt Beall's List bijgehouden door een postdoc in Europa, die er om veiligheidsredenen de voorkeur aan geeft anoniem te blijven.

Bij het beoordelen van publicaties die ingaan tegen de consensus over klimaatverandering is het verstandig Beall's List te raadplegen.

Publieke weerbaarheid opbouwen tegen desinformatie

Foutieve informatie wordt onder twee noemers geschaard: misinformatie en desinformatie. Misinformatie refereert naar het onbedoeld (wijd)verspreiden van verkeerde informatie over bijvoorbeeld het klimaat, bijv. doordat iemand te weinig kennis heeft om foute informatie te herkennen. Desinformatie daarentegen gaat over het bewust verspreiden van foutieve of verzonnen informatie. Dit verschilt van de bekende term "fake news" in de zin dat fake news specifiek gaat om het brengen van meer spectaculaire, foutieve, informatie onder de noemer "nieuws".

De Nederlandstalige versie van de poster PLURV van Skeptical Science en de Duitse site Kimafakten.de.

Het ontwikkelen van oplossingen om desinformatie tegen te gaan is belangrijker dan ooit in dit post-truth tijdperk waarin wetenschap en feiten constant onder vuur liggen. Een belangrijke oplossing om het publiek weerbaarder te maken tegen nepnieuws is jezelf er tegen "vaccineren": voorkomen dat je wordt misleid door de technieken van ontkenning te leren. Daarnaast is het benadrukken van de wetenschappelijke consensus omtrent klimaat belangrijk. Juist het geloof in het bestaan van die wetenschappelijke consensus is waardevol, omdat die kan dienen als de brug ("gateway belief") naar meer geloof in dat opwarming van de aarde waar is, veroorzaakt wordt door mensen en dat er actie ondernomen moet worden.

In het Cranky Uncle-spel worden spelers begeleid door een cartoonpersonificatie van de ontkenning van klimaatwetenschap. Cranky Uncle legt 14 technieken van wetenschapsontkenning uit, van nep-experts tot 'cherrypicking' en een aantal verschillende logische drogredenen. De game is ook als app te downloaden voor mobiele telefoons.

Voor gebruik op scholen bevelen we de poster PLOKS – Basiscursus Desinformatie aan. Die bestaat ook in andere talen, o.a. Engels, Duits en Frans.

Taxonomie van klimaatontkenning

Een omvangrijke analyse van 20 jaar aan publicaties op websites van conservatieve denktanks en blogs van klimaatontkenners leverde een taxonomie van vormen van klimaatontkenning op. Uit het onderzoek blijkt dat de beweringen die daar worden gebruikt, zich hebben gericht op het aanvallen van de integriteit van de klimaatwetenschap en klimaatwetenschappers en, in toenemende mate, het klimaatbeleid en het stimuleren van hernieuwbare energie. Ook laat het de invloed van financiering door bedrijven en stichtingen zien op de productie en verspreiding van specifieke klimaat-sceptische beweringen.

Taxonomie van beweringen door klimaatontkenners.

De analyse levert vijf grote categorieën van beweringen op: (1) het gebeurt niet, (2) het ligt niet aan ons, (3) het is niet erg, (4) oplossingen zullen niet werken en (5) klimaatwetenschap/wetenschappers zijn onbetrouwbaar. Deze categorieën zijn de vijf belangrijkste overtuigingen van klimaatontkenners. Binnen deze categorieën op het hoogste niveau zijn er twee subniveaus (27 subclaims, 49 sub-subclaims), die een gedetailleerde afbakening van verschillende specifieke argumenten laten zien. De grootste uitdaging voor iemand die desinformatie over klimaatverandering verspreidt, is de overweldigende wetenschappelijke consensus onder klimaatexperts over de vijf hoofdconclusies van klimaatwetenschap. De site van Skeptical Science geeft uitgebreide toelichtingen bij deze taxonomie van beweringen, ondersteund door peer reviewed referenties.

De toepassing van desinformatie

Desinformatie, in de vorm van de hierboven beschreven frames, wordt vaak gebruikt in combinatie met verschillende activiteiten om politiek en beleid te beinvloeden (zogeheten Corporate Political Activities). Het doel is doorgaans om direct (bijvoorbeeld door lobbyen) of indirect (bijvoorbeeld door publieke opinie te beïnvloeden) voor bedrijven onwenselijk beleid tegen te houden. Uitgebreid onderzoek naar de voedingsindustrie heeft geleid tot een taxonomie opgesteld van deze activiteiten. Zie de tabel.

Bron: International Journal of Health Policy and Management.

Hoewel het oorspronkelijke onderzoek over gezondheidsbeleid ging, kunnen we aannemen dat hetzelfde soort tactieken worden gehanteerd voor ander onwenselijk beleid, zoals klimaat. Recent onderzoek toont ook het gebruik van vergelijkbare tactieken door de fossiele industrie.

Nieuwe versies van klimaatontkenning

Cartoon: John Cook, Skeptical Science.

Klimaatontkenners zijn de afgelopen jaren van tactiek veranderd, blijkt uit een analyse van 12.000 YouTube video’s. Dit onderzoek werd uitgevoerd door het Center for Countering Digital Hate (VK) en verscheen in 2024 onder de titel The New Climate Denial.

Het AI-gestuurde onderzoek van CCDH laat zien dat teksten gebaseerd op deze nieuwe klimaatontkenning nu ruim twee derde uitmaken van alle klimaatontkenning content op YouTube in 2023, tegen 35% in 2018.

Klimaatontkenners zijn overgestapt van Old Denial (Oude Ontkenning):

• De opwarming van de aarde gebeurt niet.
• Door de mens gegenereerde broeikasgassen veroorzaken de opwarming van de aarde niet.

naar New Denial:

• De gevolgen van de opwarming van de aarde zijn gunstig of onschadelijk.
• Extreem weer wordt niet veroorzaakt door opwarming van de aarde.
• Klimaatoplossingen zullen niet werken.
• Klimaatwetenschap en de klimaatbeweging zijn onbetrouwbaar.

Dit wordt gedreven door aanvallen op klimaatoplossingen, wetenschappers en de klimaatbeweging (actievoerders).

YouTube blijft winst maken met advertenties op inhoud van Old Denial en New Denial. Youtube verdient tot 13,4 miljoen dollar per jaar aan advertenties op de onderzochte kanalen. Hun beleid verbiedt het te gelde maken van Old Denial, maar heeft geen betrekking op New Denial.

15 patronen van desinformatie

Mario Veen vat de analyses van klimaatontkenning samen in 15 patronen van desinformatie:

Bron: Mario Veen.

Patronen 1 t/m 5 zijn de wetenschappelijke feiten die door sceptici worden ontkend: klimaatwetenschapsontkenning, of korter, klimaatontkenning. Die regelrechte ontkenning wordt tegenwoordig vaker vervangen door nieuwe ontkenning, patronen 6-15 in dit schema. Patronen 6 t/m 10 zijn veelgebruikte ontkenningstactieken. Patronen 11 t/m 15 zijn vertragingstactieken, het afschuiven van verantwoordelijkheid, de nadruk leggen op de nadelen van klimaatbeleid, of het promoten van ineffectieve maatregelen om te voorkomen dat de productie van fossiele brandstoffen in gevaar komt.

Een veelgebruikte strategie van wetenschapsontkenning is het denigreren van echte experts en het opvoeren van pseudo-experts. Daarnaast wordt er veel gebruik gemaakt van "cherrypicking": zorgvuldig gegevens selecteren die een bepaald standpunt lijken te bevestigen, terwijl je andere gegevens negeert die dat standpunt tegenspreken.

Complotdenkers suggereren dat er een geheim plan bestaat om een kwaadwillige actie uit te voeren, zoals het verbergen van een waarheid. Zij hebben het idee dat autoriteiten, inclusief wetenschappers en artsen, deel zijn van een kwade opzet. Complotdenken is besmettelijk: iemand die heeft geaccepteerd dat het coronavirus een strategie van de overheid was om de bevolking te controleren, zal hetzelfde sneller aannemen over klimaatwetenschap.

Op deze pagina licht Mario Veen de 15 patronen verder toe.

Trumps klimaatrapport

Trumps boodschap aan de wereld: groene energie is oplichterij en klimaatwetenschap is iets voor 'domme mensen'. In een opmerkelijke toespraak voor de Verenigde Naties, september 2025, haalde de president uit naar windturbines, milieuactivisten en bondgenoten over de hele wereld, terwijl hij de gevaren van klimaatverandering bagatelliseerde.

De regering-Trump heeft de federale inspanningen om de gevaarlijke opwarming van de aarde te monitoren en daarop te reageren, volledig onderuit gehaald. Milieuregels worden versoepeld, hernieuwbare energie actief tegen gewerkt, terwijl fossiele brandstoffen juist worden gepromoot.

In 2025 gaf de regering-Trump het Amerikaanse Ministerie van Energie (DoE) opdracht een rapport te schrijven om de terugdraaiing van klimaatregelgeving te rechtvaardigen. Het 140 pagina's tellende rapport, dat in een record tijd is geschreven, is getiteld "A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate" (Een kritische evaluatie van de gevolgen van broeikasgasemissies voor het klimaat in de VS). Het rapport is een van de belangrijkste stappen die president Trump tot nu toe heeft genomen om de federale klimaatinspanningen te dwarsbomen. Als dit door de rechter wordt gesteund, zouden toekomstige regeringen op grond van de Clean Air Act geen bevoegdheid meer hebben om de uitstoot van broeikasgassen door de verbranding van fossiele brandstoffen te reguleren.

Het rapport bevat "minstens 100 onjuiste of misleidende beweringen", aldus een factcheck door Carbon Brief, waarbij vooraanstaande klimaatwetenschappers betrokken waren.

Het DoE rapport nadat het door wetenschappers is beoordeeld. Pagina's die rood zijn gemarkeerd bevatten onjuiste beweringen, terwijl pagina's die oranje zijn gemarkeerd misleidende beweringen bevatten. Pagina's kunnen meer dan één onjuiste of misleidende bewering bevatten. Pagina's die niet zijn gemarkeerd, zijn delen van het rapport die door de geciteerde auteur als juist zijn aangemerkt of waarover geen opmerkingen zijn ontvangen van de uitgenodigde deskundigen. Bron: Carbon Brief. Creative Commons License BY-NC-ND 4.0.

Belangrijkste punten:

• Het rapport, dat op 23 juli 2025 door DoE is gepubliceerd, beweert dat "door CO₂ veroorzaakte opwarming mogelijk minder schadelijk is voor de economie dan wordt aangenomen" en suggereert dat "agressief emissiebeleid meer kwaad dan goed kan doen". Beide beweringen zijn misleidend.
• Het rapport is "in twee maanden tijd in elkaar geflanst" door vijf zorgvuldig geselecteerde onderzoekers die in het verleden standpunten hebben verdedigd die "in strijd zijn met de gangbare klimaatwetenschap".
• Deskundigen bekritiseren het rapport vanwege "feitelijke onjuistheden, verkeerd weergegeven onderzoek, slechte bronvermeldingen en selectief gebruik van gegevens".
• Het DoE beweert dat het rapport een interne peer review heeft ondergaan, maar het wordt algemeen gezien als een poging om de "endangerment finding" van 2009 te ondermijnen, waarin broeikasgassen als een gevaar voor de volksgezondheid werden aangemerkt en die ten grondslag ligt aan de federale emissieregels.

Klimaatwetenschappers, waaronder degenen die in het rapport worden geciteerd, hebben de beweringen ontkracht en wijzen op het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing.

In september 2025 publiceerde de National Academies for Science, Engineering and Mathematics (NASEM) een update van de EPA Endangerment finding uit 2009, het rapport waarop Trumps klimaatrapport een 'correctie' zou moeten zijn.

Het komt niet als een verrassing dat de NASEM update de conclusies van de EPA Endangerment finding uit 2009 bevestigt en zelfs versterkt. Er zijn inmiddels 15 jaar voorbij gegaan waarin meetmethoden zijn verbeterd, nieuwe data zijn verzameld en waarin diverse klimaatrampen zijn geweest waarvan kan worden aangetoond dat ze heviger worden als gevolg van de opwarming. NASEM constateert dat het bewijs dat een verband legt tussen stijgende emissies en negatieve gevolgen voor de menselijke gezondheid "wetenschappelijk onomstreden" is.

Voor een meer technische kritiek van een van de centrale punten van het DoE rapport, zie Andrew Desslers post op The Climate Brink. Dressler stelt vast dat het onmogelijk is dat het rapport onafhankelijke peer review heeft ondergaan. Daarvoor bevat het teveel fundamentele fouten die door iedere expert waren gesignaleerd.

Clintel

In Nederland opereert sinds 2019 de klimaatsceptische organisatie Clintel die flink aan de weg timmert met argumenten die een effectieve klimaataanpak onderuit halen. Met steun van oliebedrijven en een invloedrijk "old boys" network voert Clintel een internationale campagne tegen klimaatwetgeving en duurzaam beleid, blijkt uit onderzoek van Platform Authentieke Journalistiek, Follow the Money en Pointer. Hoewel de onjuistheid van hun argumenten keer op keer is aangetoond, wordt de desinformatie van Clintel vaak overgenomen door Nederlandse en Europese politici.

In totaal 24 bedrijven, waaronder ook Hoogovens, DSM, Gasunie, NAM, KLM en Schiphol, sponsoren met meer dan een miljoen euro de activiteiten van Clintel, met als doel klimaatbeleid tegen te houden. Het draaiboek dat daarbij werd gebruikt, is een kopie van de strategie die werd ingezet door de Amerikaanse tabaksindustrie en olie-industrie.

Ze gebruiken daarbij drogredenen als: "CO₂ speelt geen rol bij de opwarming van de aarde", "Klimaatverandering wordt vrijwel niet door de mens veroorzaakt", "CO₂ is goed voor planten". Het zijn dezelfde argumenten die eind jaren tachtig al door de Amerikaanse olie-industrie werden gebruikt en nu nog steeds door klimaatsceptici in Nederland, waaronder Clintel, worden herkauwd. Zie ook dit artikel op Klimaatveranda.

Door artikelen uit te brengen in tijdschriften met weinig tot geen degelijke peer‑review – vaak aangeduid als 'predatory publications' – trachten ze een schijn van wetenschappelijke betrouwbaarheid te scheppen. Zo verschenen een paar artikelen van Clintel medewerkers in het tijdschrift met de betrouwbaar klinkende titel Atmospheric and Climate Sciences van de als roofuitgever bekend staande SCIRP. Een andere strategie is klimaatsceptische artikelen publiceren in tijdschriften waarvan de redacteuren en reviewers expertise missen op het gebied van klimatologie. Bijvoorbeeld het tijdschrift American Journal of Economics and Sociology.

In het tweede deel van deze wikipagina worden veel van de argumenten van dit soort klimaatsceptische organisaties, die de belangen van de fossiele industrie behartigen, gedebunkt.

Databases van klimaatontkenners

Er bestaan verschillende databases van personen en organisaties die erop uit zijn om het publiek en onze gekozen leiders ervan te weerhouden de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en de opwarming van de aarde tegen te gaan.

• Skeptical Science houdt een vrij beknopte lijst bij van bronnen die misinformatie verspreiden.
• De kritische journalistieke website DeSmog heeft een uitgebreide en actuele database van personen en organisaties die desinformatie verspreiden.
• Een derde database van klimaatontkenners wordt gepubliceerd door Source Watch. </ref>

Fact Brief Quiz

Skeptical Science publiceert in samenwerking met Gigafact een serie Fact Briefs over klimaatmythen. Deze wikipagina is voor een belangrijk deel daarop gebaseerd.

Om je kennis op het gebied van klimaatverandering te testen, kun je hier de Fact Brief Quizz doen.</ref>

Klimaatontkenning bestrijden

Door gebruik te maken van de kennis van de patronen van klimaatdesinformatie kunnen we desinformatie op twee manieren bestrijden: door debunken en 'prebunken'. Bij debunken reageer je op desinformatie die al is verspreid. Bij ‘prebunken’ communiceer je preventief voordat men aan desinformatie is blootgesteld. Desinformatieonderzoekers maken vaak de vergelijking tussen desinformatie als een virus, en prebunktechnieken als het vaccineren of op andere manieren weerbaarheid opbouwen tegen een virus.

De McFeit (truth sandwich).

Bij debunken is overdragen van informatie niet genoeg. In discussie gaan is vaak contraproductief. Vooral op sociale media is het soms beter om juist niet op desinformatie te reageren om het zo niet onbedoeld te verspreiden. Debunken kan zowel op inhoudsniveau (Tabel hierboven, patroon 1 t/m 5) als op procesniveau (patronen 6 t/m 15).

De ‘McFeit’ (truth sandwich) is een prebunktechniek die preventief weerbaarheid vergroot. Je communiceert eerst een feit, benoemt daarna de desinformatie die over dat feit rondgaat en benoemt expliciet waarom dit onbetrouwbare informatie is. Tot slot herhaal je het feit in andere woorden. Dat is de methode die we hierna ook gebruiken.

Belangrijk: wees terughoudend met het herhalen van klimaatdesinformatie, en als je deze toch benoemt, begin dan altijd met de betrouwbare informatie. Het risico is anders dat de desinformatie blijft hangen en je het tegenovergestelde bereikt.

Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering

Hieronder vind je 15 veel voorkomende misvattingen over het klimaat, die ook met regelmaat worden ingezet als desinformatie. Bij elke misvatting staat in een lichtrood tekstblok de klimaatmythe beschreven, en in het groen de wetenschappelijke feiten en uitleg.

Is de opwarming gestopt in 1968, 1978, 1998, 2010, 2018?

De huidige opwarming van de aarde is 200 jaar geleden begonnen tijdens de Industriële Revolutie. De opwarming laat een gestage langetermijn trend zien naar een gemiddelde temperatuur van 1,3 °C boven het pre-industriële niveau. De oorzaak van deze opwarming is de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen.

De wetenschap zegt

De opwarming van de aarde is al twee eeuwen aan de gang en wordt veroorzaakt door menselijk handelen. Op de korte termijn kan de gemiddelde temperatuur op aarde constant zijn of iets dalen. Dat heeft geen effect op de langetermijntrend die in de afgelopen decennia een versnelling laat zien.

Klimaatmythe

Het is niet warmer geworden sinds 1998

In de jaren 1998-2005 is de temperatuur niet gestegen. Deze periode valt samen met het feit dat de samenleving steeds meer CO₂ in de atmosfeer blijft pompen. (Bob Carter)

Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking (patroon 6).

Steeds weer pikken klimaatsceptici een periode waarin de temperatuur tijdelijk niet stijgt, of zelfs iets daalt, als bewijs dat de aarde niet opwarmt. Voorbeelden zijn de jaren na 1968, 1978, 1998 en 2010.

1998 was een uitzonderlijk warm jaar, een sterk El Niño-jaar, dat werd gekenmerkt door een aanzienlijke piek in de wereldwijde temperaturen. In de decennia daarna zijn de gemiddelde jaartemperaturen weer verder gestegen.

El Niño is de warme fase van een cyclisch klimaatpatroon waarbij de zeetemperatuur in delen van de Stille Oceaan hoger of lager is dan gemiddeld. Dit verschijnsel beïnvloedt het weer in de rest van de wereld. De El Niño van 1998 stak boven de stijgende temperatuurtrendlijn uit die het gevolg is van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.

De opwaartse trend op lange termijn van de gemiddelde temperatuur op aarde heeft zich echter voortgezet. In de afgelopen kwart eeuw hebben de tien warmste jaren in de geschiedenis zich allemaal voorgedaan sinds 2010, met 2024 als voorlopige recordhouder.

Meer feiten en uitleg

Een van de meest voorkomende misverstanden onder klimaatsceptici is het verwarren van kortetermijnruis met het langetermijnsignaal.

Escalator 2022. Bron: Skeptical Science. Bron voor gegevens gebruikt in de grafiek: Wereldgemiddelde maandelijkse temperatuur anomalieën, ten opzichte van het gemiddelde van 1850-1900, van Berkeley Earth.

Deze animatie laat zien hoe dezelfde temperatuurgegevens (zwart) die worden gebruikt om de opwarmingstrend op lange termijn van 0,19°C per decennium (rood) vast te stellen, verkeerd kunnen worden gebruikt om korte perioden te “cherrypicken” die het valse argument lijken te ondersteunen. Die perioden laten een afkoelingstrend zien, simpelweg omdat de eindpunten zorgvuldig zijn gekozen en de trend wordt gedomineerd door kortetermijn ruis in de gegevens (blauwe stappen).

Verschillende factoren kunnen een grote invloed hebben op kortetermijntemperaturen: oceaancycli zoals de El Niño Southern Oscillation (ENSO) of de 11-jarige zonnecyclus. Deze kortetermijncycli hebben geen langetermijneffect op de temperatuur van de aarde, in tegenstelling tot de aanhoudende opwaartse trend die wordt veroorzaakt door de opwarming van de aarde als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen door de mens.

Bovendien accumuleert de hele planeet warmte als gevolg van een verstoorde energiebalans. De atmosfeer warmt op. Oceanen accumuleren energie. Land absorbeert energie en ijs absorbeert warmte om te smelten. Om een volledig beeld te krijgen van de opwarming van de aarde, moet je de hele warmte-inhoud van de aarde bekijken. Meer dan 90% van de warmte van de opwarming van de aarde gaat naar het opwarmen van de oceanen, terwijl minder dan 3% gaat naar het verhogen van de temperatuur van de atmosfeer en de oppervlaktelucht, daar waar wij leven.

Ontkracht koud weer de opwarming van de aarde?

Sinds het midden van de jaren zeventig zijn de temperaturen wereldwijd met ongeveer 0,2 graden Celsius per decennium gestegen. Het weer heeft echter zijn eigen dramatische ups en downs over de langetermijntrend. We verwachten zelfs tijdens de opwarming van de aarde record koude temperaturen. In de afgelopen tien jaar kwamen hoge dagtemperaturen echter twee keer zo vaak voor als lage. Deze tendens naar warmere dagen zal naar verwachting toenemen naarmate de opwarming van de aarde doorzet in de 21e eeuw.

De wetenschap zegt

Een lokale koude dag heeft niets te maken met de langetermijntrend van stijgende temperaturen op aarde.

Klimaatmythe

Het is ijskoud!

“Oostenrijk krijgt vandaag te maken met de vroegste sneeuwval in de geschiedenis, in de bergen is al 30 tot 40 centimeter sneeuw voorspeld. Zulke dramatische temperatuurdalingen leveren oppervlakkig bewijs voor degenen die betwijfelen of de wereld bedreigd wordt door klimaatverandering.” (Wat is er gebeurd met de opwarming van de aarde? Hoe vriestemperaturen de theorie over klimaatverandering beginnen te ontkrachten. Mail Online)

Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking (patroon 6).

Terwijl het in de nacht van 27-28 november 2010 bitterkoud was in Groot Brittanië (-18 ºC in Wales, -15 ºC in Scotland, -13 ºC in Engeland), was de temperatuur in diezelfde nacht in West Groenland +13 ºC, 31 graden warmer dan in Wales.

De reden voor dat opmerkelijke temperatuurverschil was het weer. Een langgerekt en langzaam bewegend hogedrukgebied bevond zich in de Noord-Atlantische Oceaan en strekte zich uit tot in het noordpoolgebied. Omdat lucht met de klok mee rond hogedruksystemen stroomt, werd aan de linkerflank van het hogedrukgebied warme lucht meegesleurd naar het normaal zo koude West-Groenland. Maar langs de rechterflank stroomde koude Arctische lucht zuidwaarts richting Europa, vandaar die ongewoon lage temperaturen.

Meer feiten en uitleg

Het is gemakkelijk om actuele weersverschijnselen te verwarren met klimaattrends op lange termijn. Het is een beetje alsof je op het strand bent en probeert uit te vinden of de vloed opkomt of afneemt door alleen maar te kijken naar twee of drie afzonderlijke golven die op en neer rollen. De langzame verandering van het getij wordt gemaskeerd door de constante golfbewegingen. Kijk 20-30 minuten en je krijgt een veel beter idee.

Op een vergelijkbare manier kunnen de normale ups en downs van het lokale weer vaak langzame veranderingen in het mondiale klimaat maskeren. Om klimaattrends te vinden moet je kijken naar hoe het weer over een langere tijdspanne verandert. Als je kijkt naar de hoge en lage temperaturen van de afgelopen decennia, dan zie je dat nieuwe recordhoogtes bijna twee keer zo vaak voorkomen als nieuwe recordlaagtes. Er zullen nog steeds nieuwe kouderecords worden gevestigd (hoewel die -18 ºC voor Wales in november 2010 nog wel even op zich zal laten wachten), maar door de geleidelijke invloed van de opwarming van de aarde zullen ze steeds zeldzamer worden.

Zie Weer en klimaat en Skeptical Science: Does cold weather disprove global warming?

Is de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten genoeg om het klimaat te beïnvloeden?

We weten dat het toevoegen van meer CO₂ aan onze atmosfeer sinds de jaren 1850, de temperatuur op aarde doet stijgen. Land noch oceanen kunnen de extra CO₂ die vrijkomt door onze verbranding van fossiele brandstoffen voldoende absorberen, waardoor de CO₂ in de atmosfeer stijgt en ons klimaat beïnvloedt.

De wetenschap zegt

De uitstoot van CO₂ door menselijke activiteiten is dramatisch toegenomen na de Industriële Revolutie en is de belangrijkste reden voor de stijging van de CO₂-concentratie in de atmosfeer sinds de Industriële Revolutie.

Klimaatmythe

Menselijke CO₂ is maar een klein % van de CO₂ uitstoot

“De oceanen bevatten 37.400 miljard ton (GT) gesuspendeerde koolstof, landbiomassa heeft 2000-3000 GT. De atmosfeer bevat 720 miljard ton CO₂ en de mens draagt slechts 6 GT extra bij aan deze balans. De oceanen, het land en de atmosfeer wisselen voortdurend CO₂ uit, dus de extra belasting door de mens is ongelooflijk klein. Een kleine verschuiving in de balans tussen oceanen en lucht zou een CO₂-stijging veroorzaken die veel ernstiger is dan alles wat wij kunnen produceren.” (Jeff Id)

Tussen de atmosfeer, de oceanen en de continenten (het land) wordt CO₂ uitgewisseld, dit is de koolstofcyclus van de aarde. Normaal gesproken bestaat er evenwicht doordat de oceanen CO₂ uitstoten of opnemen. Nu is het systeem uit balans.

Meer feiten en uitleg

Meer dan een miljoen jaar lang schommelde het CO₂-gehalte in de atmosfeer tussen 180 en 300 delen per miljoen, terwijl ijstijden en interglacialen kwamen en gingen. Maar door onze activiteiten bereikte de hoeveelheid CO₂ in de atmosfeer 426 delen per miljoen in 2024 - een toename van 50% ten opzichte van pre-industriële tijden.

Op de pagina Wat is klimaatverandering? wordt gedetailleerd uitgelegd hoe broeikasgassen en met name CO₂ uit verbranding van broeikasgassen, de atmosfeer opwarmt.

Is de uitstoot van CO₂ goed omdat het voedsel voor planten is?

CO₂ is goed voor planten maar de klimaatverandering door de extra CO₂ is dat bepaald niet. Planten nemen CO₂ op en met de energie van het zonlicht, water en voedingsstoffen (fotosynthese) kunnen ze groeien. Hoewel meer CO₂ in eerste instantie de groei kan stimuleren, worden deze voordelen tenietgedaan door stijgende temperaturen, gevoeligheid voor ziekten, veranderingen in de vruchtbaarheid van de bodem en een grotere vraag naar water.

De wetenschap zegt

Planten kunnen niet leven van alleen CO₂.

De effecten van verhoogde CO₂ op landplanten zijn variabel en complex en afhankelijk van veel factoren.

Klimaatmythe

CO₂ is plantenvoedsel

De huidige CO₂-concentratie in de atmosfeer is bijna 390 delen per miljoen (ppm). In letterlijk duizenden experimenten is aangetoond dat als we daar nog eens 300 ppm CO₂ aan toevoegen, het de groei of biomassaproductie van bijna alle planten sterk verhoogt. Deze groeistimulatie vindt plaats omdat CO₂ één van de twee grondstoffen is (de andere is water) die nodig zijn voor fotosynthese. CO₂ is dus eigenlijk het “voedsel” dat vrijwel alle planten op aarde en in de zee in stand houdt. En hoe meer CO₂ ze “eten” (opnemen uit de lucht of het water), hoe meer en beter ze groeien. (bron: Plants need CO₂)

In het debat over klimaatverandering lijkt iedereen het erover eens te zijn dat een teveel aan CO₂ op zijn minst het directe voordeel heeft dat de fotosynthese toeneemt en daarmee de groeisnelheid en opbrengst van vrijwel alle plantensoorten: Een veelgehoorde opmerking is dat eigenaren van industriële kassen het CO2-niveau ver boven normaal verhogen om de opbrengst van hun gewassen te vergroten, dus het verhogen van de atmosferische niveaus zou vergelijkbare voordelen moeten hebben. Helaas laat een overzicht van de literatuur zien dat deze overtuiging een drastische oversimplificatie is van een studiegebied dat zich de afgelopen jaren snel heeft ontwikkeld.

Meer feiten en uitleg

De eerste en meest voor de hand liggende weerlegging van dit argument is dat planten meer dan CO₂ alleen nodig hebben om te leven. Eigenaren van industriële kassen die een overschot aan CO₂ kopen, investeren ook aanzienlijk in het handhaven van optimale groeiomstandigheden voor hun planten, vooral wat betreft temperatuur en luchtvochtigheid. Als CO₂ het mondiale klimaat blijft veranderen, kunnen beide variabelen veranderen op een manier die ongunstig is voor een bepaalde soort in een bepaalde regio. Het wordt steeds duidelijker dat de negatieve effecten van droogte en hittestress in veel gevallen de voordelen overstijgen van meer CO₂ die zelfs door de meest optimistische studie worden voorspeld.

De VN waarschuwt dat de wereldwijde gewasopbrengsten tegen 2050 met wel 30% kunnen afnemen, terwijl een meta-analyse uit 2017 elke graad opwarming koppelde aan een opbrengstverlies van 3-7% voor belangrijke gewassen zoals maïs en sojabonen. Verliezen worden ook toegeschreven aan een verhoogde ziektedruk door een veranderd klimaat.

Verhoogde CO₂-niveaus kunnen ook de voedselkwaliteit verlagen. In onderzoeken werden verminderde niveaus van essentiële voedingsstoffen in basisgewassen gevonden, terwijl de eiwitconcentraties in granen zoals tarwe en rijst met 10-15% daalden.

De snelle, door de mens veroorzaakte accumulatie van CO₂ heeft meer negatieve dan positieve gevolgen voor planten en de aarde in het algemeen.

Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.

Stoten vulkanen meer CO₂ uit dan mensen?

Bij vulkanen komt CO₂ vrij, maar de hoeveelheid is minimaal vergeleken met door de mens veroorzaakte emissies.

Volgens de U.S. Geological Survey stoten vulkanen jaarlijks zo'n 180-440 miljoen ton CO₂ uit. Menselijke activiteiten daarentegen, voornamelijk het verbranden van fossiele brandstoffen, stootten in 2022 41,5 miljard ton CO₂ uit - meer dan 100 keer zoveel.

De wetenschap zegt

Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO₂ per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO₂-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.

Klimaatmythe

Vulkanen stoten meer CO₂ uit dan mensen

“Menselijke toevoegingen van CO₂ aan de atmosfeer moeten in perspectief worden gezien. In de afgelopen 250 jaar heeft de mens slechts één op de 10.000 delen CO₂ aan de atmosfeer toegevoegd. Eén vulkaanhoest kan dit in één dag doen.” (Ian Plimer)

Vulkanen, zowel op het land als onder de zee, produceren een aanzienlijke hoeveelheid CO₂, maar het is veel minder dan door menselijke activiteiten. De geschatte CO₂-uitstoot van vulkanen varieert van 0,13 tot 0,44 gigaton per jaar. Dit omvat de uitstoot door vulkanen op het land als onder water in zee. Vulkanen op land worden beschouwd als de belangrijkste uitstoters van vulkanische CO₂. De totale CO₂-uitstoot door vulkanen wordt geschat op ongeveer 200 miljoen ton per jaar.

Menselijke activiteiten stoten daarentegen aanzienlijk meer CO₂ uit. De menselijke uitstoot door fossiele brandstoffen en cementproductie is gestegen tot meer dan 35 miljard ton per jaar: meer dan 100 keer de uitstoot door vulkanen. Hieruit blijkt dat vulkanen weliswaar bijdragen aan de CO₂-uitstoot, maar dat menselijke activiteiten de belangrijkste oorzaak zijn van de toename van CO₂ in de atmosfeer.

Meer feiten en uitleg

Vulkanen maken deel uit van de langzame koolstofcyclus op aarde, waarbij koolstof gedurende miljoenen jaren geleidelijk wordt gerecycled tussen de aardmantel en de atmosfeer. Vulkanische CO₂ wordt uiteindelijk weer opgenomen door de verwering van gesteenten en absorptie door de oceanen, waardoor de koolstofcyclus over lange tijd in balans blijft. Terwijl de vulkanische CO₂-uitstoot al miljoenen jaren stabiel is, is de door de mens veroorzaakte uitstoot sinds de Industriële Revolutie snel toegenomen, waardoor menselijke activiteit de belangrijkste oorzaak is van de stijging van CO₂ in de atmosfeer.

N.B. Plimer is in dit verband een onbetrouwbare bron. Hij was directeur van verschillende mijnbouwmaatschappijen en hoogleraar mijnbouwkunde in Adelaide. Hij is door klimaatonderzoekers meermaals bekritiseerd op zijn klimaatsceptische uitspraken.

Zie Verdieping: Vulkanen en Skeptical Science: Do volcanoes emit more CO2 than humans?

Heeft door de mens geproduceerde CO2 een detecteerbare vingerafdruk?

Atmosferische chemie laat zien dat de mens de oorzaak is van de recente toename van CO₂.

Atmosferische CO₂ is met meer dan 100 delen per miljoen (ppm) toegenomen sinds de Industriële Revolutie halverwege de 18e eeuw, toen de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen zoals kolen en olie. Menselijke activiteit heeft CO₂ doen toenemen tot niveaus die in de afgelopen 800.000 jaar niet meer zijn voorgekomen.

De wetenschap zegt

Vele bewijzen, waaronder eenvoudig rekenwerk, tonen onomstotelijk aan dat de toename van CO₂ in de atmosfeer te wijten is aan de verbranding van fossiele brandstoffen door de mens.

Klimaatmythe

CO₂ toename is natuurlijk, niet door de mens veroorzaakt

“Salby stelt dat de atmosferische CO₂ toename die we waarnemen een product is van de temperatuurstijging, en niet andersom, wat betekent dat het een product is van natuurlijke variatie...” (Anthony Watts)

Meer feiten en uitleg

Murry Salby was een kortstondig populair personage in het circus van de georganiseerde ontkenning van de klimaatwetenschap, met dezelfde tientallen namen die herhaaldelijk opduiken in boeken, conferenties, spreekbeurten enzovoort. Als Salby gelijk had, dan moet het leger wetenschappers dat vele tientallen jaren aan de koolstofcyclus heeft gewerkt iets over het hoofd hebben gezien dat overduidelijk is. Dat hebben ze niet. Een belangrijk bewijs betreft de isotopenverhoudingen van koolstof in de atmosfeer. Isotopen zijn verschillende versies van hetzelfde element. Koolstof komt voor in drie isotopen met verschillende gewichten en hoeveelheden: koolstof-12 (98,9% van alle koolstof), koolstof-13 (1,1%) en koolstof-14 (alleen sporen).

Planten geven bij de fotosynthese de voorkeur aan de lichtste isotoop, koolstof-12. Dat betekent dat levende planten relatief minder koolstof-13 dan koolstof-12 bevatten. Fossiele brandstoffen, gemaakt van dode planten, hebben ook die uitgesproken lage koolstof-13 isotopenverhouding, net als de CO₂ die wordt geproduceerd door ze te verbranden.

Metingen in de afgelopen decennia laten een verschuiving zien naar die lage koolstof-13 isotopenverhouding in de atmosfeer. Natuurlijke koolstofbronnen, zoals vulkanen, kunnen deze “vingerafdruk” niet verklaren.

Zie ook Het is de mens en Verdieping: Fossiele koolstof herkennen.

Zie Skeptical Science: What is causing the increase in atmospheric CO2?

Zijn hoge CO₂-concentraties onschadelijk omdat ze in het verleden ook voorkwamen?

Die zijn niet onschadelijk. Inderdaad waren in het geologische verleden de concentraties van het broeikasgas CO₂ vaak veel hoger dan in de periode waarin de mens is geëvolueerd. Maar planten en dieren waren aangepast aan die omstandigheden, met name aan de 'hothouse' temperaturen die het gevolg waren van die hoge concentraties broeikasgassen.

De situatie nu is heel anders. De huidige planten en dieren — inclusief de mens — zijn ontstaan toen de atmosfeer was afgekoeld naar een 'icehouse'. Ze kunnen zich niet snel genoeg aanpassen nu de atmosfeer snel richting een 'hothouse' verandert. De snelheid waarmee het klimaat verandert, heeft rampzalige gevolgen voor de biosfeer en menselijke samenlevingen.

De wetenschap zegt

Klimaat en CO₂-niveaus hebben altijd samen gevarieerd. Tijdens ijstijden in het verleden waren de CO₂-niveaus laag en tijdens warme periodes was de CO₂ hoger. De “verweringsthermostaat” van het gesteente voorkomt een op hol geslagen klimaat op deze zeer lange tijdschalen.

Klimaatmythe

CO₂ was in het verleden hoger

“Het dodelijke bewijs dat CO₂ het klimaat niet stuurt, is te vinden tijdens het Ordovicium-Siluur en het Jura-Krijt, toen de CO₂-niveaus respectievelijk meer dan 4000 ppmv (parts per million by volume) en ongeveer 2000 ppmv bedroegen. Als de IPCC-theorie klopt, zou er in deze perioden een op hol geslagen opwarming van de aarde hebben moeten plaatsvinden, maar in plaats daarvan was er ijstijd.” (De Lavoisier Groep)

Meer feiten en uitleg

Onderzoek uit 2024 gepubliceerd in Science documenteert een geschiedenis van 485 miljoen jaar variaties van de temperatuur en de CO₂-concentratie van de atmosfeer.

Dit onderzoek levert ondubbelzinnig bewijs dat kooldioxide de overheersende factor is die de temperatuur op aarde in de loop van de geologische geschiedenis heeft beïnvloed.

De nieuwe historische temperatuur is afgeleid van een initiatief dat bekend staat als PhanDA, een acroniem voor Phanerozoic Data Assimilation. PhanDA combineerde gegevens van klimaatmodellen met gegevens uit de geologie om te bepalen hoe het klimaat de afgelopen bijna 500 miljoen jaar is veranderd. Het Phanerozoïcum, het huidige geologische tijdperk van de aarde, begon 538,8 miljoen jaar geleden. Het staat bekend om de bloei van leven en het begin ervan wordt gemarkeerd door het verschijnen van fossielen van dieren.

PhanDA is een synthese van gegevens en eerdere simulaties door de wetenschappelijke gemeenschap. Zoals de onderzoekers in hun artikel stellen, gebruikt deze benadering als informatiebronnen zowel proxygegevens als modellen. De methode biedt zo een innovatieve manier om de temporele en ruimtelijke patronen in het klimaat op aarde gedurende het hele Phanerozoïcum te onderzoeken. Dit maakte een uitgebreidere reconstructie van het klimaat door de onderzoekers mogelijk.

Onderstaande figuur laat zien dat de twee variabelen, CO₂ en temperatuur sterk gecorreleerd zijn. In Verdieping: Correlatie CO₂ en temperatuur wordt uitgelegd dat dit geen toeval is. Het proces waardoor CO₂ de temperatuur van de atmosfeer bepaalt, is al heel lang bekend.

De relatie tussen de temperatuur in het Phanerozoïcum en atmosferische CO₂ (vanaf 485 miljoen jaar geleden tot nu). Gereconstrueerde wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST) in rood en gereconstrueerde atmosferische CO₂ in blauw, naar Judd et al. (2024). Lichtblauwe rechthoeken tonen perioden met ijsuitbreiding en zwarte symbolen perioden van massa-uitsterving. Grafieken gebaseerd op figuren op de websites van Universe Today en The Climate Brink. Creative Commons BY-NC 4.0 International

Wat deze figuur ook laat zien is dat in de Jura-Krijt periode (~200-66 miljoen jaar geleden) geen sprake was van een ijstijd, in tegenstelling tot wat beweerd wordt in de klimaatmythe. De CO₂-concentraties en daarmee ook de temperaturen waren daarvoor te hoog. IJstijden waren er wel tijdens het Ordovicium en Siluur (~460-440) en tijdens het Carboon en het Perm (~360-260) toen de concentraties CO₂ voldoende laag waren.

In de volgende video legt Climate Adam, dr David Levy, een Britse klimaatwetenschapper, dit verhaal uit.

Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.

Kan de mensheid de opwarming aan?

Sinds het ontstaan van de huidige mensensoort, Homo sapiens, ongeveer 300.000 jaar geleden, is het niet zo warm geweest. De mensheid is aangepast aan het koele klimaat waarin ze is geëvolueerd.

De wetenschap zegt

De mensheid heeft al eerder klimaatveranderingen meegemaakt, maar meestal waren dat koude veranderingen en meestal in een ver verleden.

Klimaatmythe

Klimaatmythe: de mens heeft eerdere klimaatveranderingen overleefd.

"Ja, ons klimaat verandert. Dat is al zo sinds het ontstaan van de aarde." (Rick Perry)

Meer feiten en uitleg

Eerdere grote wereldwijde klimaatveranderingen waren ijstijden die plaatsvonden lang voordat de menselijke beschaving zich ontwikkelde.

Mensachtigen zijn in de afgelopen 2,5 miljoen jaar geëvolueerd. Onze verre voorouders hebben meerdere ijstijden overleefd, maar hebben nooit een "warm tijdperk" meegemaakt.

Wij, Homo sapiens, in onze huidige vorm zijn pas ongeveer 300.000 jaar geleden verschenen. Onze soort heeft dus twee ijstijden overleefd. In elke ijstijd was de temperatuur wereldwijd 4 °C lager. De warmste periode die de vroege mens ooit heeft meegemaakt, was ongeveer 1 °C warmer (wereldwijd gemiddelde) dan vandaag. Die periode vond plaats tussen de twee meest recente ijstijden, 120.000 jaar geleden (Eemien). In de daaropvolgende 100.000 jaar daalde de temperatuur geleidelijk tot een nieuwe ijstijd. Tijdens die koudere periode begonnen de mensen zich vanuit Afrika over de hele wereld te verspreiden. Sinds het Eemien zijn veel koelere temperaturen de norm.

Dit is een illustratie waarin de mondiale temperaturen van de EPICA ijsboring worden vergeleken met de laatste miljoen jaar van de menselijke evolutie en de opkomst van de beschaving. Het bovenste lichtgroene blok is ingezoomd op de laatste 10.000 jaar. Beeld: John Garrett. Bron: Skeptical Science. Creative Commons License BY 4.0

De menselijke cultuur is ongeveer 12.000 jaar oud, toen de eerste permanente nederzettingen ontstonden. Landbouw kwam op toen de gletsjers zich terugtrokken na de laatste ijstijd. De moderne samenleving heeft zich helemaal ontwikkeld in ons huidige geologische tijdperk, het Holoceen. Sindsdien heeft de mondiale temperatuur niet meer dan ±1 °C gevarieerd.

Er zijn regionale klimaatverschuivingen geweest (middeleeuwse warme periode, kleine ijstijd, enz.), maar sinds het begin van de beschaving hebben mensen nog nooit een warmer mondiaal klimaat meegemaakt dan nu. Het klimaat is eigenlijk niet veel veranderd sinds we ons in steden vestigden, riolering uitvonden en onszelf beschaafd gingen noemen.

Als we nog verder teruggaan, meer dan een miljoen jaar, hebben onze prehistorische voorouders een reeks lange koude ijstijden meegemaakt. Verschillende korte interglaciale periodes waren even warm of iets warmer dan ons huidige klimaat. Zo was het klimaat 400.000 jaar geleden iets warmer dan nu. Maar de afgelopen miljoen jaar was het doorgaans 4 tot 8 °C kouder.

Elke overgang van een warme naar een ijstijd en weer terug duurde duizenden jaren, waardoor mensen en prehistorische mensen tientallen generaties de tijd hadden om zich aan te passen. Het tempo van de huidige opwarming is vele malen sneller dan ooit eerder in de aardgeschiedenis. De menselijke soort en andere dieren- en plantensoorten kunnen niet snel genoeg evolueren om zich aan die omstandigheden aan te passen.

Sinds de mens en onze voorouders op aarde zijn, is de gemiddelde temperatuur op aarde nooit 3 °C warmer geweest dan nu. In de komende 100 jaar zullen onze kinderen en kleinkinderen de eerste mensen ooit zijn die zo'n klimaat meemaken.

Komt extreem weer vaker voor als gevolg van klimaatverandering?

Opwarming leidt tot zowel extreem nat als extreem droog weer. Een warmere atmosfeer kan meer water opnemen dat op de ene plaats voor extreme neerslag zorgt en op de andere plaats extreme droogte.

De wetenschap zegt

De toename van extreem weer is het directe gevolg van de opwarming van de atmosfeer.

Klimaatmythe

“Het ene moment is klimaatverandering de oorzaak van droogte, en nu is het ineens hevige regen! Wat is het nou?”

Meer feiten en uitleg

Dat lijkt inderdaad met elkaar in tegenspraak maar kan goed verklaard worden aan de hand van natuurkundige principes die al heel lang bekend zijn. De opwarming brengt meer energie in de atmosfeer. Dat versterkt de circulatie. Het is te vergelijken met een pan water op het vuur. Hoe warmer het water wordt, hoe onrustiger.

Bovendien kan warme lucht meer waterdamp bevatten. Afkoeling van de lucht in een lagedrukgebied leidt dan tot hevige regenval gevolgd door lokale overstromingen. Zie bijvoorbeeld de overstromingen in Duitsland en Limburg in 2021 en in de regio Valencia in 2024 en 2025. De lucht in een hogedrukgebied verdampt bodemwater, wat leidt tot uitdroging en op de lange duur woestijnvorming. (Zie ook: Verdieping: Extreme regens én extreme droogte.)

Loopt de stijging van CO₂ achter op de stijging van de temperatuur?

Hoewel de temperaturen op aarde in het verleden zijn gestegen of gedaald nadat de positie van de aarde in de ruimte langzaam veranderde, is de belangrijkste oorzaak van de huidige snelle opwarming de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten.

De wetenschap zegt

CO₂ heeft de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang gezet, maar het heeft de opwarming wel versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde op de toename van CO₂.

Klimaatmythe

CO₂ blijft achter bij temperatuur

“Een artikel in het tijdschrift Science illustreerde dat een stijging van koolstofdioxide niet voorafging aan een temperatuurstijging, maar juist 200 tot 1000 jaar achterliep op temperatuurstijgingen. Een stijging van het kooldioxidegehalte kan geen temperatuurstijging hebben veroorzaakt als het de temperatuur volgde.” (Joe Barton, Amerikaans Huis van Afgevaardigden (Texas) 1985-2019)

Meer feiten en uitleg

De gegevens van ijskernen op Antarctica bieden een continue registratie van de temperatuur en de samenstelling van de atmosfeer die zo'n 800.000 jaar teruggaat. De gegevens volgen de laatste paar ijstijden en hun abrupte einde, met snelle overgangen naar milde interglacialen. Maar in sommige ijskappen stijgt de temperatuur eerst en wordt een paar honderd jaar later gevolgd door stijgende kooldioxideniveaus (CO₂). Bepaalde voorstanders van klimaatmythen grijpen deze waarneming aan en beweren dat het “bewijs” is dat kooldioxide geen klimaatverandering veroorzaakt.

Dat CO₂ tijdens een glaciale-interglaciale overgang achter kan blijven bij de temperatuur, maar deze kan versterken, werd in feite al in 1990 voorspeld. We weten nu dat CO₂ de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang heeft gezet, maar wel heeft versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde op de toename van CO₂.

De eerste temperatuurverandering als een ijstijd ten einde loopt, wordt veroorzaakt door cyclische veranderingen in de baan van de aarde om de zon, “Milankovitch cycli”, die van invloed zijn op de hoeveelheid seizoensgebonden zonlicht die het aardoppervlak op het noordelijk halfrond bereikt. Deze “Milankovitch cycli” duren tienduizenden jaren.

Als zowel land als oceanen beginnen op te warmen, geven ze allebei grote hoeveelheden CO₂ af aan de atmosfeer, o.a. door ontdooiende permafrost en door de verlaagde oplosbaarheid van CO₂ in opwarmend water. Dat vrijgekomen CO₂ versterkt het broeikaseffect, versterkt de opwarmingstrend en leidt ertoe dat er nog meer CO₂ vrijkomt. Met andere woorden, toenemende CO₂-niveaus zijn zowel de oorzaak als het gevolg van verdere opwarming. Als het eenmaal is begonnen, is het een vicieuze, zichzelf versterkende cyclus – een voorbeeld van wat de wetenschap een positieve klimaatfeedback noemt.

De huidige opwarming van de aarde is niet te wijten aan de Milankovitch cycli, die zich in hun langzame afkoelfase bevinden. Deze keer zijn wij het. Als we fossiele brandstoffen verbranden, stoten we CO₂ en andere broeikasgassen uit, die het moeilijker maken voor warmte om uit de atmosfeer te ontsnappen.

Zie Verdieping: Geologische geschiedenis en Skeptical Science: CO2 lags temperature - what does it mean?

Wordt de ijskap op Groenland kleiner?

Gegevens van satellieten en expedities bevestigen dat Groenland al tientallen jaren in versneld tempo landijs verliest. Dat verlies vindt vooral plaats in de kustgebieden.

Anekdotes over structuren op de Groenlandse ijskap die door sneeuw worden bedolven, zoals de nu in onbruik geraakte Dye 2 en 3 radarstations uit de Koude Oorlog, hebben in sommige kringen geleid tot beweringen dat het ijs aangroeit Een paar geïsoleerde radarstations zijn echter niet representatief voor de hele ijskap.

De wetenschap zegt

Terwijl het binnenland van Groenland in massabalans is, verliezen de kustgebieden ijs. Over het geheel genomen verliest Groenland in versneld tempo ijsmassa. Van 2002 tot 2009 is de snelheid waarmee ijsmassa verloren gaat verdubbeld.

Klimaatmythe

Groenland wint ijs

“Zelfs als het waar zou zijn dat het ijs van Groenland met een 'nieuw record' snelheid smelt, kan na zeven en een half jaar van wereldwijde afkoeling de opwarming van de aarde niet de oorzaak zijn. De ware stand van zaken in Groenland is te vinden in Johannessen et al. (2005), waar satelliethoogtemetingen vaststelden dat de gemiddelde dikte van de hele Groenlandse ijskap in de 11 jaar 1993-2003 met 2 inch per jaar was toegenomen – in totaal bijna 2 voet.” (Christopher Monckton)

Meer feiten en uitleg

Satellieten die begin jaren negentig zijn gelanceerd, meten de hoogte van de ijskap en de zwaartekracht om veranderingen in de massa te detecteren. Het jaarlijkse verlies aan ijs van de Groenlandse ijskap versnelt, en bedraagt ongeveer 187 gigaton per jaar van 2000 tot 2010, en een gemiddeld massaverlies van 286 gigaton per jaar van 2010 tot 2018. Het onderzoek van Johannessen et al. (2005) beweerde niet dat Groenland geen ijs verliest. Hun onderzoek richtte zich op het binnenland van de Groenlandse ijskap, waar ze een toename in de hoogte van de ijskap vaststelden. De toename werd toegeschreven aan meer sneeuwval in deze hoger gelegen gebieden. Het is echter belangrijk op te merken dat, hoewel het binnenland in die periode enige groei vertoonde, de algemene trend voor de hele Groenlandse ijskap, met name langs de kusten, er een is van aanzienlijk ijsverlies.

Groenland heeft sinds 2002 5.000 gigaton ijs verloren. De wereldwijde temperatuurstijging van ongeveer 1,3 °C sinds het begin van de wijdverspreide verbranding van fossiele brandstoffen heeft de smelt veroorzaakt. Wetenschappers waarschuwen dat positieve terugkoppelingen, zoals het ontdooien van methaanrijke permafrost, het ijsverlies verder zullen versnellen.

Zie Skeptical Science Is Greenland gaining or losing ice?

Groeit de ijskap van Antarctica aan?

Landijs en zee-ijs reageren anders op klimaatverandering. Het landijs op het continent smelt steeds sneller terwijl het zee-ijs rond Antarctica per seizoen varieert.

Zee-ijs breidt zich uit tijdens de Antarctische winter en trekt zich terug tijdens de warmere maanden. Dergelijke vries-dooicycli hebben geen invloed op de zeespiegel omdat ze in de oceaan plaatsvinden. Het landijs op Antarctica is echter netto afgenomen, waardoor er aanzienlijk meer zoet water in zee stroomt. Dat heeft wel invloed op de zeespiegel wereldwijd.

De wetenschap zegt

De omvang van het zee-ijs rond Antarctica varieert. Antarctica daarentegen verliest landijs in versneld tempo en dat heeft ernstige gevolgen voor de zeespiegelstijging.

Klimaatmythe

Antarctica wint ijs

“[Het ijs] breidt zich in een groot deel van Antarctica uit, in tegenstelling tot het wijdverspreide publieke geloof dat de opwarming van de aarde de continentale ijskap doet smelten.” (Greg Roberts, The Australian)

Meer feiten en uitleg

Argumenten dat we ons geen zorgen hoeven te maken over het verlies van ijs op Antarctica en dat de opwarming van de aarde niet een echt probleem is, berusten op verwarring en desinformatie.

• Zee-ijs speelt een verwaarloosbare rol in zeespiegelstijging of -daling.
• Smeltend landijs draagt bij aan zeespiegelstijging.
• Het netto, totale bedrag van smeltend ijs in Antarctica veroorzaakt een significante en versnelde stijging van de zeespiegel.

Antarctisch landijs is het ijs dat zich in de loop van duizenden jaren op Antarctica heeft opgehoopt door sneeuwval. Dit landijs kun je beschouwen als opgeslagen oceaanwater dat ooit als neerslag is gevallen. Wanneer dit ijs smelt, stroomt het smeltwater terug naar de oceaan, waardoor het zeeniveau stijgt.

Het gedrag van Antarctisch landijs verschilt van regio tot regio. Vooral in West Antarctica en op het West-Antarctisch Schiereiland heeft het ijs zich drastisch teruggetrokken. Het landijs van Oost-Antarctica is tot nu toe relatief stabiel gebleven door aangroei van neerslag. Gevreesd wordt dat het smelten enorm zal versnellen als de opwarming van de aarde een bepaalde drempel (tipping point) overschrijdt. Als de verbranding van fossiele brandstoffen onverminderd doorgaat, zal dit binnen een eeuw gebeuren.

Zie Antarctische ijskappen en Skeptical Science Is Antarctica losing or gaining ice?

Valt de zeespiegelstijging wel mee?

Zeespiegelstijging is een serieuze bedreiging voor kustgebieden. Dat zijn vaak gebieden waar veel mensen wonen. Nu al zijn de gevolgen merkbaar in zuidoost Azië, eilanden in de Stille Oceaan, de oostkust van de VS en langs de Noordzeekust. Die gevolgen zijn frequentere overstromingen en kusterosie.

De wetenschap zegt

Zeespiegelstijging is het gevolg van opwarming en daardoor uitzetting van oceaanwater, en het wereldwijde afsmelten van gletsjers en ijskappen.

Klimaatmythe

“Het valt mee met de zeespiegelstijging. Als je oude foto’s van het Vrijheidsbeeld in New York vergelijkt met foto’s van nu zie je geen verschil in zeeniveau. En die paar centimeter zeespiegelstijging kunnen we wel aan.”

Een paar voorbeelden die klimaatsceptici aanvoeren om te bewijzen dat er geen of heel weinig zeespiegelstijging is geweest in de laatste 100 jaar.

Meer feiten en uitleg

Het argument dat foto's (bijvoorbeeld van het Vrijheidsbeeld) geen zichtbare verandering laten zien is onjuist. 20 cm in 100 jaar is op foto’s als deze niet te onderscheiden, maar het heeft wel significante gevolgen, vooral in overstromingsgevoelige gebieden.

Beweringen dat de zeespiegelstijging “geen onmiddellijk gevaar” oplevert, gaan voorbij aan de risico's voor kwetsbare gebieden. Bovendien suggereren de projecties, bevestigd door veel zorgvuldige studies, stijgende snelheden. Mogelijk zelfs stijgingen tot een meter tegen 2100 in model-scenario's met hoge emissies.

Zie ook: Gevolgen voor de oceanen. Wat staat ons deze eeuw te wachten?.

Is zonne-energie duurder dan fossiel?

Ongesubsidieerde zonne-energie is nu over het algemeen goedkoper dan fossiele brandstoffen. Een stijgend aanbod van silicium is een van de factoren achter de wereldwijde daling van de prijzen van zonnepanelen. Samen met windenergie maakt zonne-energie al meer dan de helft uit van de energieproductie in Nederland.

De wetenschap zegt

Volgens het Internationaal Energie Agentschap (IEA) is zon-PV “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld.”

Klimaatmythe

Zonne-energie is duurder dan fossiele brandstoffen en volledig afhankelijk van subsidies

“Zonneparken zijn volledig afhankelijk van subsidies van jouw zuurverdiende geld. Als de subsidies op zijn, worden de zonneparken verlaten!” (How solar affects YOU!)

Meer feiten en uitleg

Volgens de 2020 World Energy Outlook van het IEA is fotovoltaïsche (PV) zonne-energie “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld” en “Voor projecten met lage financieringskosten die bronnen van hoge kwaliteit aanboren, is zon-PV nu de goedkoopste elektriciteitsbron in de geschiedenis.”

Wereldwijde prijzen van zonnepanelen 2011-2023. Bron: BloombergNEF/Paul Horn/Inside Climate News.

Zonne-energie steekt gunstig af bij fossiele brandstoffen wat betreft de genivelleerde kosten (d.w.z. de kosten gedurende de levensduur gedeeld door de energieopbrengst gedurende de levensduur). Bovendien wordt fossiele energie ook gesubsidieerd door verschillende overheden.

In Nederland steeg de elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent.

Het Internationaal Energieagentschap zegt dat de wereld in de komende vijf jaar net zoveel hernieuwbare energie zal toevoegen als in de twintig jaar daarvoor, waaronder een verdrievoudiging van de hoeveelheid geïnstalleerde zonne-energie.

Zie ook de pagina Duurzame oplossingen.

Ondermijnen de 31.000 handtekeningen van het OISM Petition Project de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering?

Slechts 0,1% van de mensen die in 1998 een petitie tegen door de mens veroorzaakte klimaatverandering tekenden, waren klimaatwetenschappers – de consensus onder gekwalificeerde wetenschappers blijft overeind.

Iedereen die zei een wetenschappelijke opleiding te hebben gevolgd, kon de petitie tekenen, ook al had hij of zij geen kennis van klimaatwetenschap. Er is een sterke consensus onder actief publicerende klimaatwetenschappers over het bestaan van door de mens veroorzaakte klimaatverandering, die sinds 1998 alleen maar is gegroeid.

De wetenschap zegt

De 31.000 wetenschappers en afgestudeerden in exacte wetenschappen die op de petitie van de OISM staan, zijn maar een heel klein deel (0,25%) van alle afgestudeerden in exacte wetenschappen. Nog belangrijker is dat er op de lijst van de OISM maar 39 wetenschappers staan die echt gespecialiseerd zijn in klimaatwetenschap.

Klimaatmythe

Meer dan 31.000 wetenschappers hebben de petitie van het OISM-project ondertekend

Het petitieproject heeft meer dan 31.000 wetenschappers die de petitie hebben ondertekend waarin staat dat “er geen overtuigend wetenschappelijk bewijs is dat de uitstoot van kooldioxide door de mens in de nabije toekomst zal leiden tot een catastrofale opwarming van de atmosfeer van de aarde”. (OISM)

Deze mythe is een voorbeeld van pseudo-experts boven echte experts (patroon 9).

Meer feiten en uitleg

Het volgende is een vertaling van een debunking op de site van Skeptical Science.

De 31.487 handtekeningen, waarvan er veel fictief of niet verifieerbaar bleken te zijn, vertegenwoordigen 0,25% van alle afgestudeerden in de exacte wetenschappen in de VS. Dit blijkt uit een analyse op de site Scholars & Rogues. Het hebben van een wetenschappelijke graad betekent niet dat iemand deskundig is op wetenschappelijke gebieden buiten zijn of haar specialisme.

De petitie ging vergezeld van een manuscript dat op een misleidende manier was opgemaakt om te lijken op de Proceedings of the National Academy of Sciences. PNAS ontkende elke band met het manuscript en verwierp de conclusies ervan. "Geen van de auteurs van het artikel zou ooit hun klimaatonderzoek gepubliceerd kunnen krijgen in een peer-reviewed wetenschappelijk tijdschrift," schrijft DeSmog.

De trucs van het malafide OISM Petitie Project

Begin 2008 kwam het Oregon Institute of Science and Medicine (OISM) met hun Petition Project, een lijst met namen van mensen die zeiden wetenschappers te zijn en die de wetenschap achter de theorie van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde (anthropogenic global warming, AGW) niet geloofden. Dit was een poging van het OISM om te laten zien dat er veel meer wetenschappers tegen de AGW-theorie waren dan ervoor. Deze zogenaamde petitie kreeg extra belang na de publicatie van het vierde evaluatierapport van het Intergouvernementeel Panel inzake klimaatverandering (IPCC), en dan vooral het rapport van Werkgroep 1 (WG1) over de wetenschap en de toeschrijving van klimaatverandering aan menselijke activiteiten.

Het WG1-rapport is geschreven en beoordeeld door ongeveer 2000 wetenschappers met verschillende expertise op het gebied van klimaat en aanverwante vakgebieden. Een lijst met meer dan 31.000 wetenschappers die de conclusies van WG1 verwierpen, was dan ook een krachtig meme dat AGW-sceptici en -ontkenners konden gebruiken om twijfel te zaaien over de conclusies van het IPCC en, indirect, over de hele theorie van klimaatverstoring. En inderdaad, dit meme is tegenwoordig wijdverspreid in zowel traditionele als nieuwe media.

Peter Hadfield zegt op zijn YouTube channel: "Tussen Aaagard en Zylkowski, de eerste en laatste namen op de petitie, staan allerlei mensen zoals metallurgen, botanici, agronomen, organische chemici en nog veel meer... De meeste wetenschappers die de petitie hebben ondertekend, hebben nooit klimatologie gestudeerd en doen er ook geen onderzoek naar. Het maakt niet uit of je een doctoraat hebt. Een doctoraat in metallurgie maakt je alleen maar beter in metallurgie. Het verandert je niet in een soort expert in paleoklimatologie.”

Dit soort pogingen om de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering te ondermijnen, komen voort uit ideologie en zijn vaak verbonden met gevestigde zakelijke belangen en hun politieke handlangers.

97% consensus

In een enquete onder aardwetenschappers werd de vraag gesteld: “Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde?”. 97,5% van de klimaatwetenschappers die actief artikelen over klimaatverandering publiceerden, zei ja. Het meest interessante aan dit onderzoek was dat naarmate het niveau van actief onderzoek en specialisatie in de klimaatwetenschap toeneemt, ook de consensus toeneemt dat mensen de temperatuur op aarde aanzienlijk veranderen.

Antwoord op de vraag: Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde? Bron: Doran & Zimmerman (2009). © 2025 American Geophysical Union.

Uit een evaluatie in 2021 van 88.125 peer-reviewed artikelen over klimaatverandering die sinds 2012 zijn gepubliceerd, bleek dat de consensus over klimaatverandering meer dan 99% bedroeg.

Zie ook de pagina Experts zijn het eens.

Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis?

De middeleeuwse warme periode was regionaal, niet wereldwijd. Tussen 950 en 1250 na Christus waren de temperaturen alleen in delen van het noordelijk halfrond zo hoog als in het midden van de 20e eeuw. Het grootste deel van de planeet was relatief koel.

De wetenschap zegt

Hoewel het tijdens de middeleeuwse warme periode in sommige gebieden super warm was, was het wereldwijd gezien koeler dan nu.

Klimaatmythe

De middeleeuwse warme periode was warmer dan nu

“Voor nu is het genoeg om te zien dat de middeleeuwse WARME periode wereldwijd was en warmer dan nu.” (Briefings from the Chiefio)

Meer feiten en uitleg

Het regionale karakter van de opwarming wijst erop dat interne variabiliteit – hoe en waar energie binnen het systeem wordt verplaatst – de belangrijkste oorzaak was. Bovendien was dit een van de rustigste periodes van de afgelopen 2000 jaar wat vulkaanuitbarstingen betreft. Minder uitbarstingen betekende minder zonlicht reflecterende deeltjes in de lucht.

(Links) De gereconstrueerde afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de middeleeuwse warme periode (950 tot 1250 n.Chr.), vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn. (Rechts) Afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de periode 1999 tot 2008, vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn (NOAA).

De Middeleeuwse Warme Periode (MWP) vond plaats van ongeveer 900 tot 1300 na Chr. In die tijd waren sommige gebieden, zoals de Noord-Atlantische Oceaan, Zuid-Groenland en delen van Noord-Amerika, warmer dan het gemiddelde van 1961-1990, waardoor de Vikingen Groenland konden koloniseren. Andere gebieden, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, waren echter koeler.

Een analyse van hoge-resolutie (boomring) en lage-resolutie proxy-gegevens geeft een gemengd patroon. Sommige gebieden waren net zo warm of warmer dan nu, terwijl andere, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, koeler waren.

Dit laat zien dat de middeleeuwse warme periode niet overal op aarde aanwezig was, wat het belang van wereldwijde gegevens voor het beoordelen van historische klimaattrends benadrukt. Bovendien vielen warmtepieken in verschillende regio's op verschillende momenten. Over het algemeen was de gemiddelde temperatuur tijdens de MWP waarschijnlijk lager dan vandaag.

Reconstructie van de temperatuurafwijkingen op het Noordelijk Halfrond voor de periode 1-1979 CE, gebaseerd op multi-proxy gegevens van Moberg et al. (2005). De blauwe grafiek is het 80-jaar gemiddelde. Temperaturen vergeleken met het gemiddelde voor 1961-1990. Data gedownload van NOAA National Centers for Environmental Information. De rode grafiek is de gemeten temperatuurafwijking gebaseerd op de HadCRUT.5.0.2.0 analyse van het Met Office. © British Crown copyright 2025, the Met Office.

Vrijwel alle regio's op aarde worden nu in een hoger tempo warmer dan tijdens de MWP. De gemiddelde temperatuur aan het aardoppervlak is ongeveer 1,3 °C hoger dan tijdens de MWP.

De huidige opwarming van de aarde zal doorgaan zolang mensen broeikasgassen blijven uitstoten.

Smelt de klimaatwetenschap?

Het lijkt erop dat een vertraging van het smelten van het Arctische zee-ijs nu wordt gebruikt om te suggereren dat de klimaatwetenschap aan het ‘smelten’ is. Dit is nogal onzinnig en doet denken aan de beweringen over een pauze in de opwarming van de aarde die een groot deel van de discussie in de jaren 2010 domineerden.

De wetenschap zegt

De klimaatwetenschap staat nog steeds fier overeind, met 97.5% concensus over de bevindingen en conclusies. De vertraging in het afsmelten van Arctisch zee-ijs kan goed worden verklaard als natuurlijke klimaatschommelingen. De opwarming van de aarde als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen duurt onverminderd voort.

Klimaatmythe

Het Noordpoolgebied blijft bevroren terwijl de klimaatwetenschap smelt. The Daily Skeptic.

Meer feiten en uitleg

Het volgende is een bewerking van een post op ‘… and Then There's Physics’.

Het zee-ijs in het Noordpoolgebied vormt slechts een klein onderdeel van het klimaatsysteem en het is algemeen bekend dat kortetermijnveranderingen gemakkelijk langetermijntrends kunnen verhullen. De hoeveelheid zee-ijs in het Noordpoolgebied was in 2012 bijzonder laag, dus het is niet verwonderlijk dat er sindsdien een stagnatie in smelten is opgetreden. Een sterke El Niño in 1998 leidde tot een record warm jaar. Dit was een van de belangrijkste redenen voor de daaropvolgende vermeende pauze in de opwarming van de aarde.

Je zou hopen dat mensen die sceptisch staan tegenover klimaatverandering inmiddels hebben geleerd om kortetermijnveranderingen niet te gebruiken om te beweren dat de klimaatwetenschap ongelijk heeft, maar dat zou naïef zijn. Het gaat hier niet om het begrijpen van het klimaatsysteem. Het gaat om het creëren van een verhaal dat aansluit bij hun overtuigingen.

Zee-ijs in het Noordpoolgebied in miljoenen km². De afgelopen 20 jaar verloopt het verlies aan zee-ijs minder snel. Met dank aan The Guardian.

Een publicatie in Geophysical Research Letters zegt hierover het volgende.

De afgelopen twintig jaar is de afname van het zee-ijs in het Noordpoolgebied aanzienlijk vertraagd. Klimaatmodellen laten zien dat er gedurende meerdere decennia pauzes in het verlies van zee-ijs kunnen optreden, zelfs als de uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen.

Wanneer we de huidige vertraging vergelijken met soortgelijke pauzes in modelsimulaties, zien we dat deze vertraging waarschijnlijk nog vijf tot tien jaar kan aanhouden. Anderzijds maakt dezelfde vertraging een snellere dan gemiddelde afname van het zee-ijs in de komende jaren waarschijnlijker. Het meeste bewijs uit deze klimaatmodellen suggereert dat natuurlijke klimaatschommelingen een grote rol hebben gespeeld bij het vertragen van het door de mens veroorzaakte verlies van zee-ijs.

Wereldwijd laat klimaatverandering een grote lokale en tijdelijke variatie zien. Elders in het Noordpoolgebied leidt de opwarming tot ongekende afname van het landijs.