Gevolgen voor de waterhuishouding
In een zin
| Klimaatverandering versnelt de waterkringloop door meer verdamping en ongelijkmatige neerslag, wat leidt tot extreme weersomstandigheden, waterschaarste, woestijnvorming en een verstoring van de balans en voorspelbaarheid van de waterkringloop met gevolgen voor zoetwatervoorraad, de landbouw en ecosystemen wereldwijd. |
Eenvoudig uitgelegd
Klimaatverandering heeft een significante invloed op de waterkringloop.
- Door de opwarming van de aarde verdampt er meer water uit de oceanen, wat de waterkringloop versnelt. Hierdoor valt er meer neerslag, maar deze is niet gelijkmatig verdeeld over de wereld. Sommige gebieden ervaren extreme regenval, terwijl andere te maken krijgen met langdurige droogtes.
- Deze veranderingen in neerslagpatronen leiden tot extreme weersomstandigheden, zoals zware regenbuien en droogtes. Dit verstoort de natuurlijke balans van de waterkringloop en resulteert in waterschaarste in bepaalde regio's. Bovendien draagt klimaatverandering bij aan de uitbreiding van woestijnen. Droogte en verhoogde temperaturen verhogen de kans op woestijnvorming, wat de beschikbaarheid van water en de biodiversiteit verder vermindert.
Al met al zorgen deze veranderingen ervoor dat de waterkringloop minder voorspelbaar wordt, met gevolgen voor de beschikbaarheid van zoet water en ecosystemen wereldwijd. Het is essentieel om deze effecten te begrijpen en in toom te houden om de toekomst van onze planeet te waarborgen.
Gevolgen voor de waterhuishouding
De wetenschap is duidelijk: het klimaat verandert en zal blijven veranderen, wat vooral via water van invloed zal zijn op samenlevingen. Klimaatverandering zal invloed hebben op hoeveel water er beschikbaar is, hoe goed het is en hoeveel er is, voor de basisbehoeften van mensen. Dit betekent dat miljarden mensen misschien niet zullen kunnen genieten van de mensenrechten op water en sanitaire voorzieningen. Het veranderen van de watercyclus zal ook gevaarlijk zijn voor de energieopwekking, beschikbaarheid van voldoende voedsel, de gezondheid, economische ontwikkeling en het verminderen van armoede. Dit zal het erg moeilijk maken om de Duurzame Ontwikkelingsdoelen te halen.
Een rapport van het UN Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR) in 2020 inventariseerde de gevolgen van overstromingen wereldwijd. Van 2000 tot 2019 hebben overstromingen het leven van minstens 1,65 miljard mensen ontwricht — het hoogste aantal van alle typen rampen. In 2040 zal 41 procent van de wereldbevolking blootgesteld worden aan het risico van overstromingen. Zuid- en Zuidoost-Azië zouden tot de zwaarst getroffen regio’s behoren, met meer dan twee miljard mensen in gevaar.[1]
Bron:
Relatie met de opwarming
De opwarming van de aarde veroorzaakt zowel intensere droogtes als extremere overstromingen. Dit is het gevolg van de warmere atmosfeer. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden, wat in sommige gebieden leidt tot heviger regenval en overstromingen. Tegelijkertijd kan het ook vocht uit de bodem zuigen, waardoor droogte in andere gebieden verergert.
De intensiteit van droogte en regenval is de afgelopen 20 jaar sterk toegenomen, wat heeft geleid tot mislukte oogsten, schade aan de infrastructuur en humanitaire crises. De frequentie van extreme natte en droge gebeurtenissen was ongeveer vier per jaar in de periode 2015-2021, vergeleken met drie per jaar in de 13 jaar daarvoor.[1] Deze toename van 25% is sterk gekoppeld aan de stijgende gemiddelde temperatuur op aarde. Bij voortdurende opwarming zullen droogtes en overstromingen steeds frequenter voorkomen. Dit zijn niet zomaar barre weersomstandigheden, ze leiden tot extremen zoals mislukte oogsten, schade aan huizen en infrastructuur en soms zelfs tot slachtoffers van humanitaire crises. Zie Wat merken we nu al?
Dankzij twee satellietmissies, Gravity Recovery and Climate Experiment (GRACE) en GRACE Follow-On (GRACE-FO), is het nu mogelijk veranderingen in de aanwezigheid van water op het land te monitoren. Een sterke toe- of afname op een bepaalde locatie wordt gedefinieerd als een extreme gebeurtenis. Het onderzoek, gepubliceerd in Nature, rapporteert 1.056 extreme gebeurtenissen in de periode 2002-2021.[2]
De totale hoeveelheid aan extreme gebeurtenissen was sterk gecorreleerd met de wereldgemiddelde temperatuur, Als je deze lijn doortrekt naar de toekomst is te verwachten dat de voortdurende opwarming van de aarde meer van zulke extreme gebeurtenissen zullen plaatsvinden.
Een studie door onderzoekers van de Vrije Universiteit Amsterdam, het KNMI en de Universiteit van Potsdam heeft bekeken wat dit alles betekent voor Europa. De studie legt een verband tussen veranderingen van luchtcirculatie bij verschillende CO2-concentraties en de frequentie van overstromingen en droogte in Europa.[3]
In de late winter treedt volgens het onderzoek een aanzienlijk sterkere luchtcirculatie op boven de Noord-Atlantische Oceaan en West-Europa. Dit leidt tot meer neerslag boven het noordwesten van Europa en een hoger overstromingsrisico voor deze gebieden. In de nazomer zorgen actievere hogedruksystemen voor de kust van het Verenigd Koninkrijk daarentegen voor minder neerslag en langere droge perioden over grote delen van West- en Centraal-Europa
Bronnen:
- ↑ Warming Makes Droughts, Extreme Wet Events More Frequent, Intense | NASA
- ↑ Changing intensity of hydroclimatic extreme events revealed by GRACE and GRACE-FO | Nature Water
- ↑ Changes in North Atlantic Atmospheric Circulation in a Warmer Climate Favor Winter Flooding and Summer Drought over Europe | Journal of Climate
Wat merken we nu al?
We zien steeds meer extreme weersomstandigheden zoals overstromingen en zware neerslag, maar tegelijkertijd is meer dan driekwart van de planeet de afgelopen decennia droger geworden, volgens een nieuwe analyse van VN-wetenschappers.[1]
2025
Volgens een overzicht van Copernicus Climate Change Service was maart 2025 de warmste maart ooit in Europa, met het laagste niveau winterijs in het Noordpoolgebied.[2]
In sommige delen van Europa was het de droogste maand maart ooit (o.a. in Nederland[3]) en in andere delen de natste maart.
Waterverlies
Het water dat is opgeslagen op het land is aan het verdwijnen, volgens een nieuwe analyse gepubliceerd in Science.[4] [5] In de afgelopen twee decennia is meer dan 2600 Gt (miljard metrische ton) water dat vroeger was opgeslagen in de bodem, sneeuw en zoet water permanent verplaatst naar de oceaan.
Om een cijfer te krijgen dat ze konden vertrouwen, moesten de onderzoekers drie lange-termijn, wereldwijde datasets — anomalieën in de wateropslag, veranderingen in het zeeniveau en de beweging van de aardas — integreren met geavanceerde klimaat- en hydrologische modellering. “Het was een puzzel van alle disciplines die op het juiste moment kwam om iets te verifiëren dat voorheen niet mogelijk was,” leggen de auteurs uit.
Op basis van deze analyses is dit enorme en onopgemerkte verlies van terrestrisch water waarschijnlijk te wijten aan klimaatverandering, en is vermoedelijk onomkeerbaar. Dat betekent dat er simpelweg minder water zal zijn voor gewassen en dorstige dieren, waaronder mensen.
Bronnen:
- ↑ The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD
- ↑ 2,0 2,1 Copernicus: Warmest March in Europe and lowest Arctic winter sea ice
- ↑ Recorddroge maart met veel zon | KNMI
- ↑ Permanent shifts in the global water cycle | Science
- ↑ Abrupt sea level rise and Earth’s gradual pole shift reveal permanent hydrological regime changes in the 21st century | Science
Droogte
Grote delen van de wereld worden droger met ernstige gevolgen voor de voedselvoorziening en de ecologie. Deze eeuw zullen hongersnoden omvangrijker zijn en frequenter voorkomen. Het is waarschijnlijk dat in sommige regio’s mensen gedwongen zullen zijn om te migreren naar andere gebieden. In 2023 zijn 12.000 mensen wereldwijd gestorven als direct gevolg van klimaatrampen.
Een rapport van de United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD) inventariseert de wereldwijd toenemende verdroging.[1] Om die te kwantificeren gebruikt het UNCCD-rapport de droogte-index of ariditeitsindex (AI). Daarmee worden de huidige en toekomstige trends in droogte over de hele wereld en in de vele regio's en macroregio's beoordeeld. De AI wordt gedefinieerd als de verhouding tussen neerslag (P) en potentiële evapotranspiratie (PET) over middellange tot lange perioden (in dit onderzoek 30 jaar).
N.B. Ariditeit (de mate waarin een klimaat kenmerken heeft van een woestijnklimaat) verschilt van droogte doordat ariditeit permanent is terwijl droogte tijdelijk is.
7,6% van het land op aarde — een gebied groter dan Canada — heeft de kritische droogte bereikt. Deze verschuiving betrof regio's die zijn veranderd van niet-droge gebieden naar droge gebieden of naar drogere categorieën binnen bestaande droge gebieden. Het merendeel van deze gebieden is van vochtige landschappen veranderd in droge gebieden, wat een zeer negatieve invloed heeft op de landbouw, ecosystemen en de mensen die er wonen. Slechts 0,8% van het landoppervlak is vochtiger geworden.
.png)
In Europa worden vooral de landen rond de Middellandse Zee getroffen door droogte en misoogsten.[3]
Dat neemt niet weg dat ook in andere delen van Europa extreem weer (dat weer door klimaatverandering getriggerd wordt) slachtoffers maakt. In 2024 was dit het geval in Slovenië, Hongarije, Italië, Tsjechië, Slowakije, Noorwegen en Groot-Brittanië. In onze directe omgeving zijn de overstromingen het Duitse Ahrdal en omliggende dalen, inclusief het Belgische dal van de Ourthe en het Nederlandse Geuldal bij Valkenburg voorbeelden. Hierbij zijn ook dodelijke slachtoffers gevallen. Extreme neerslag in 2024 heeft tot slechte oogsten en veel problemen geleid in Noord-Nederland.
Door de droogte in de zomermaanden zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en tegelijk wordt de voorraad grondwater niet aangevuld. Dit maakt het nodig om extra maatregelen te nemen voor het beheer van grond- en oppervlaktewater, zodat de landbouwproductie ook tijdens langdurige droge perioden in de toekomst veilig wordt gesteld.
Woestijnvorming
Ook ariditeit heeft een tipping point. Dat komt doordat als planten sterven, de doorworteling van de bodem inclusief het bodemecosysteem verdwijnt, waardoor bodems onvruchtbaarder worden. De beschermende vegetatielaag verdwijnt, met bodemerosie tot gevolg. De bodem kan daardoor minder water vasthouden, waardoor de overgebleven planten sneller uitgedroogd raken. En zo komt het land in een zichzelf versterkende feedbackloop die leidt naar een steeds sterkere verwoestijning.
Het UNCCD rapport[1] toont aan dat 77,6% van het totale landoppervlak op aarde de afgelopen drie decennia droger is geworden ten opzichte van de voorgaande 30 jaar. In dezelfde periode zijn de droge gebieden met ongeveer 4,3 miljoen vierkante kilometer gegroeid - dat is een gebied dat groter is dan India, het 7e grootste land ter wereld. Droge gebieden maken nu 40,6% van het landoppervlak van de aarde uit, Antarctica niet meegerekend.
Voor de terugkoppelingen die meewerken aan het proces van woestijnvorming als gevolg van de toename van broeikasgassen, zie Terugkoppeling: Waterdamp.
Bronnen:
- ↑ 1,0 1,1 The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD)
- ↑ Global Drought Snapshot 2023 | UNCCD
- ↑ 2023 In Review: Climate disasters claimed 12,000 lives globally in 2023 | ReliefWeb
- ↑ Revealed: Europe’s water reserves drying up due to climate breakdown | The Guardian
Overstromingen
De waterafvoer van Europese rivieren is ernstig verstoord. Een deel van de rivieren had in de zomer van 2024 een extreem lage afvoer, terwijl anderen juist een zeer hoge afvoer hadden, die gepaard ging met overstromingen. Bijna een derde van het Europese rivierennetwerk kreeg in 2024 te maken met overstromingen, volgens het rapport State of the European Climate, waarbij 12% de drempel voor “ernstige” overstromingen overschreed. Delen van West-Europa kenden de natste jaren ooit. In 2025 waren er ernstige overstromingen in Spanje en in China.
Terwijl sommige regio's lijden onder extreme droogte hebben andere gebieden juist te maken met extreme overstromingen. Oorzaak is de opwarming van de oceanen die leidt tot meer neerslag en krachtiger stormen boven land.
Drie enorme overstromingen in Azië, Afrika en Europa hebben in september 2024 meer dan 1500 levens geëist en meer dan 15 miljard dollar gekost.[2]
In 2022 en 2023 waren er zware regenbuien in Zuid-Limburg en omgeving die hebben geleid tot overstromingen en schade aan huizen en infrastructuur. In het voorjaar van 2024 waren er na zware buien weer overstromingen in Limburg. De verwachting is dat in de toekomst vaker extreme neerslag en overstromingen zullen voorkomen.
In september 2024 waren grote gebieden in Oostenrijk, Tsjechië, Polen en Roemenië overstroomd door uitzonderlijk zware regenval. The Guardian sprak van “Ramp van ongekende omvang.”[3] Door de storm Boris waren rivieren buiten hun oevers getreden en zaten mensen vast in hun huizen. Tientallen mensen verloren hun leven. Nog meer mensen werden dakloos.
Noodweer in de Sahel en West-Afrika heeft geleid tot grote overstromingen en meer dan duizend doden. Honderdduizenden woningen zijn verwoest.
Afrika betaalt een disproportioneel hoge prijs voor klimaatverandering, zoals de Wereld Meteorologische Organisatie onlangs aangaf. Dit is extra schrijnend omdat het continent de laagste uitstoot van broeikasgassen ter wereld heeft. Droogte is daarbij een van de meest voorkomende problemen, wat leidt tot misoogsten en hongersnood.
In de zomer van 2024 hebben overstromingen verwoestingen aangericht op vier continenten, waarbij de invloed van klimaatverandering steeds duidelijker wordt. Warme atmosferische omstandigheden, veroorzaakt door de opwarming van de aarde, vergroten de intensiteit van extreme regenval, wat leidt tot catastrofale overstromingen en aardverschuivingen.[5]
Een recente analyse van wetenschappers van World Weather Attribution[6] toont aan dat klimaatverandering de kans op extreme regenval, zoals die verantwoordelijk was voor de recente overstromingen in Midden-Europa, heeft verdubbeld. The Guardian berichtte dat de regens ook minstens 7% zwaarder waren door de invloed van klimaatverandering.[7] Deze overstromingen, veroorzaakt door storm Boris die in september over Midden-Europa trok, troffen landen als Oostenrijk, Tsjechië, Hongarije, Polen, Roemenië en Slowakije. De hevige regenval zette kleine beekjes om in woeste rivieren, wat resulteerde in grote schade aan huizen en de dood van minstens twee dozijn mensen.
In de regio Valencia in Spanje werd extreme neerslag gevolgd door verwoestende modderstromen. Dit soort herfstweer is niet ongewoon, maar de uitzonderlijk hoge temperatuur van de Middellandse Zee versterkte het effect van een geïsoleerd lagedrukgebied boven de Golf van Cádiz. Op sommige plaatsen viel in 8 uur tijd evenveel regen als normaal in een heel jaar. Het was alsof er een volledig verzadigde spons werd uitgewrongen. De schade in de regio werd nog versterkt door ontbossing in het achterland.
Deze video geeft een overzicht van de verwoestende overstromingen na noodweer in Beijing en omgeving in augustus 2025 en legt een verband met klimaatverandering.
Zie ook: Verdieping: Extreme regens én extreme droogte.
Bronnen:
- ↑ Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus
- ↑ Epic floods are wreaking havoc from Africa to Asia to Europe | Yale Climate Connections
- ↑ ‘Catastrophe of epic proportions’: eight drown in Europe amid heavy floods | The Guardian
- ↑ 4,0 4,1 European State of the Climate 2024 | Copernicus Climate Change Service (C3S) and World Meteorological Organization (WMO)
- ↑ 5,0 5,1 Rivers in Europe Burst Their Banks | NASA Earth Observatory
- ↑ Climate change and high exposure increased costs and disruption to lives and livelihoods from flooding associated with exceptionally heavy rainfall in Central Europe | World Weather Attribution
- ↑ Global heating ‘doubled’ chance of extreme rain in Europe in September | The Guardian
Wat staat ons deze eeuw te wachten?
De vooruitzichten voor 2025 lieten al verhoogde risico's zien. Klimaatvoorspellingen wijzen op een mogelijke verdroging in het noorden van Zuid-Amerika, het zuiden van Afrika en delen van Azië. De Sahel en Europa hebben een verhoogd overstromingsrisico. Extreme gebeurtenissen zoals plotselinge overstromingen na hevige neerslag zal vaker voorkomen,
Extreem nat en extreem droog
Een van de redenen waarom de bosbranden in Zuid-Californië in 2025 zo hevig zijn geweest, is de 'hydroklimaat whiplash' - een plotselinge, intense schommeling tussen zeer nat en zeer droog weer. In Californië betekende deze 'whiplash' een weelderige plantengroei in de aanloop naar het bosbrandseizoen - wat een tondeldoos van brandstof werd in de extreme droogte en warmte die volgden. Een ander recent voorbeeld zijn de stortregens en overstromingen in Oost-Afrika na jaren van droogte, waardoor duizenden hectaren gewassen werden vernietigd en meer dan 2 miljoen mensen hun huizen moesten verlaten. Aanpassingsmaatregelen moeten rekening houden met zowel natte als droge extremen, zegt klimaatwetenschapper Daniel Swain, die mede-auteur is van een nieuw artikel over dit fenomeen.[1] [2]
Zie ook: Verdieping: Extreme regens én extreme droogte.
Droogte
Het hierboven aangehaalde UNCCD onderzoek[3] zegt dat als we de broeikasgassen niet stoppen, tegen het einde van deze eeuw nog eens 3% van de vochtige gebieden in de wereld droog zullen zijn.
Droogte brengt het levensonderhoud van miljoenen landarbeiders wereldwijd in gevaar, waarbij India de grootste last draagt: de landbouwbedrijven in India bieden werk aan 275 miljoen mensen, de grootste landbouwarbeiderspopulatie ter wereld. Onderzoekers hebben een uitgebreide dataset samengesteld van alle landarbeiders in 450.000 Indiase dorpen, die ze hebben gekoppeld aan maandelijkse gegevens over neerslag, temperatuur en zonnestraling om de blootstelling aan droogte te monitoren.[4] Uit de bevindingen blijkt dat elke extra droogteperiode tijdens het groeiseizoen van juni tot oktober het aandeel landarbeiders het volgende jaar met 1,2 procentpunt vermindert, wat neerkomt op ongeveer 3,3 miljoen verloren banen in de landbouw als er een landelijke droogte optreedt.
Klimaatprognoses voor het midden van de eeuw suggereren dat dorpen tegen 2050 te maken zullen krijgen met 1,5 tot 2 extra droogte maanden per jaar, waardoor mogelijk nog eens 5 tot 6,6 miljoen banen in de landbouw per jaar verloren gaan. Aangezien er in plattelandsgebieden weinig werk buiten de landbouw te vinden is, zullen deze verliezen naar verwachting de migratie van het platteland naar de stad versterken, waardoor de arbeidsmarkt in de steden onder druk komt te staan.
Watertekort
In grote delen van Nederland dreigt een tekort aan schoon, zoet water.[5] De zandgronden in Brabant zijn zo droog dat er volgens waterwetgeving geen extra water uit opgepompt mag worden. Tot 2030 komt Brabant Water vier tot zes miljoen kubieke meter water te kort per jaar, net zoveel als het verbruik van een stad als Dordrecht. In veel gebieden mag geen water meer worden opgepompt omdat de bodom vervuild is met landbouwgif en mest.
Heel lang bestond twee derde van ons drinkwater uit grondwater en een derde uit rivierwater. Nu richten echter alle tien drinkwaterbedrijven zich ook op 'alternatieve' waterbronnen. Zo probeert Brabant Water bijvoorbeeld zeewater uit de Oosterschelde om te zetten in drinkwater, en Oasen bij Gouda maakt gebruik van gezuiverd rioolwater. Desondanks kan dit soort innovaties de komende 25 jaar slechts vijf procent extra water opleveren, waarschuwt het RIVM. De rest van het water zal nog steeds uit 'traditionele' bronnen moeten komen.
Bronnen:
- ↑ "Hydroclimate whiplash" is wreaking havoc across the U.S. | Earth.com
- ↑ Hydroclimate volatility on a warming Earth | Nature
- ↑ 3,0 3,1 The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD
- ↑ Drought Permanently Displaces Agricultural Labor: Evidence From 450,000 Indian Villages | SocArXiv
- ↑ Schoon, zoet en na 2030 te weinig | De Groene Amsterdammer
- ↑ De droogte van 2022: een brede analyse van de ernst en maatschappelijke gevolgen, Achtergrondrapport | Deltares
Regionale verschillen
Naarmate de aarde opwarmt, zal de mondiale hydrologische cyclus naar verwachting aanzienlijk veranderen, met een algemene trend dat natte regio's natter worden en droge regio's droger. Dit komt door de toename van de hoeveelheid water die de atmosfeer kan vasthouden als de temperatuur stijgt. De snelheid waarmee deze versterking van de watercyclus plaatsvindt, kan echter langzamer zijn dan eerder werd geschat.
Waargenomen trends:[1]
- Een aanzienlijk deel van de verdrogingstrends (~53%) doet zich voor in droge gebieden, terwijl ~48% van de vernattingstrends zich voordoet in vochtige gebieden.
- De droge randen van de tropen breiden zich uit naarmate de subtropen naar het noorden en zuiden opschuiven en droger weer brengen in gebieden zoals het Middellandse Zeegebied. De randen van de tropen verplaatsen zich met een snelheid van ongeveer 0,2 tot 0,3 breedtegraad per decennium.
Regionale en seizoensgebonden beschikbaarheid van water kan deze veranderingen echter veranderen. Daarnaast kunnen verschuivingen in de atmosferische circulatie regionale afwijkingen van de verwachte patronen veroorzaken.
De intensivering van de waterkringloop – heviger neerslag in de ene regio en toenemende droogte in andere – als gevolg van klimaatverandering heeft wereldwijd via verschillende mechanismen een grote invloed op de landbouw.[2] [3]
Zie ook: Gevolgen voor de landbouw, mondiaal.
Bronnen:
