Gevolgen voor de gezondheid

ELI5

Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.

Gevolgen voor de gezondheid

Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid en mentale aandoeningen.

Onderzoek toont aan dat 3,6 miljard mensen in gebieden wonen die nu al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken, alleen al door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, The Cost of Inaction, geeft een overzicht van de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedselzekerheid, veilig drinkwater en sanitaire voorzieningen, en schone lucht. Het resultaat is, volgens nieuwe gegevens van de Wereldbank, dat een veranderend klimaat kan leiden tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden van ten minste US$ 21 biljoen in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De  analyse heeft betrekking op 69 lage- en middeninkomenslanden met een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in het basisjaar 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en  middeninkomenslanden

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in ontwikkelingslanden — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden zonder hulp om zich voor te bereiden en te reageren.

Bronnen:

Relatie met de opwarming

Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Factoren zoals leeftijd, economische middelen en locatie kunnen van invloed zijn op het effect van klimaatverandering op de gezondheid.

Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.

Deze steeds sterkere weersextremen bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers geringer geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijt raakt door weersextremen zal daar, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën van infectieziekten door watervervuiling bij overstroming en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat kan de gezondheid van de mens bedreigen.

1. De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook blijken problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe te nemen bij hittestress. Zie verder: Verdieping: Hittesterfte.
2. De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot toename van de verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen, steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria op ons continent. Dit zal leiden tot toenemende sterfte en tot extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie.
3. Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige consequenties voor de landbouw. Nu al trekken boeren zich terug uit gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor de landbouw. Zoet water voor de landbouw en voor gebruik door mensen wordt overal ter wereld steeds schaarser, wat eveneens ernstige gevolgen zal hebben voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, wat een groter risico inhoudt op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: Gevolgen voor de landbouw op de pagina Economische gevolgen.
4. De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet eerlijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken. Steeds grotere migratiestromen zullen zich een weg banen over de wereld, wanhopig op zoek naar voedsel- en bestaanszekerheid.

Bronnen:

Wat merken we nu al?

Gezondheidsrisico’s van extreme hitte

Hittegolven zijn opeenvolgende hete dagen met ernstige gevolgen voor de menselijke gezondheid en het milieu. Deze gebeurtenissen kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en het verspreidingspatroon ervan is nog niet volledig begrepen. Aaneengesloten hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.

Wanneer sprake is van een hittegolf, verschilt per land. De definitie van een hittegolf volgens het Nederlandse KNMI is een opeenvolging van minstens vijf zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger in De Bilt), waarvan er minstens drie tropische dagen (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger in De Bilt) zijn.

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen tot 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt de menselijke gezondheid, vooral bij mensen met een laag inkomen: aantasting van de geestelijke gezondheid, een grotere kans op een miskramen, negatieve effecten op het welzijn en de veiligheid, en de efficiëntie en het welzijn van buitenwerkers die lange uren lichamelijke arbeid verrichten.

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen zoals aanpassingsmethoden nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel zuidelijke landenzijn vaak onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen de effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.

Binnen Europa wordt Zuid Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.

Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.

Bronnen:

Sterfte door hittegolven

Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.

Een maat voor de combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid is de zg. nattebol temperatuur T_w, die wordt gemeten met een nattebol thermometer, in wezen een thermometer gewikkeld in een vochtig stukje katoen. Als water verdampt koelt het de bol af, waardoor T_w een goede benadering is van de manier waarop zweten het lichaam koelt.

Een nattebol temperatuur van 35 °C is door wetenschappers, redenerend vanuit fysiologische basisprincipes, lang beschouwd als een grens die de mens niet mag overschrijden. Dat getal is extremer dan het klinkt, omdat het niet alleen rekening houdt met hitte, maar ook met vochtigheid.

Experimenteel onderzoek gepubliceerd in 2023 geeft sterke aanwijzingen dat een T_w van 35 °C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. De onderzoekers constateerden dat voor jonge, gezonde personen een T_w van 31 °C het maximum is. Boven die temperatuur stijgt de kerntemperatuur van het lichaam snel, wat kan leiden tot de dood.

Dat is bevestigd door onderzoek aan de Universiteit van Sydney. Deze onderzoekers vonden dat de limiet veel lager is voor ouderen. Die zou zelfs 22 °C kunnen zijn.

Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte gerelateerde sterfte tegen het midden van de eeuw (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (de leeftijdsgroep met een hoger relatief sterfterisico) tegen het jaar 2050.

Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.

Twintig steden met het hoogste jaarlijkse aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021).

Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa, en voor 2023: 47.000.

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie is van wat er kan gebeuren als de uitstoot ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: Verdieping Hittesterfte.)

Bronnen:

Oprukkende infectieziekten

In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.

De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).

Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten  en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de Culex pipiens en Aedes albopictus, die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.

De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.

Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.

Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.

Bronnen:

Kwetsbare bevolkingsgroepen

Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID. Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte. Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven. Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.

“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,” zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.

Bronnen:

Onderwijs

In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.

Bron:

Landarbeiders

Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten.

Bronnen:

Wat staat ons deze eeuw te wachten?

Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).

Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.

Bronnen:

Regionale verschillen

Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.

Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.

Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Nature Medicine.

Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.

Bronnen:

Verdieping

Verdieping: Hittesterfte

In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.

Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.

Echter, zoals hierboven werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.

Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.

Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.

Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.

Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.

Kanttekeningen

Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie Sterfte door hittegolven.)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie Landarbeiders.)

Bronnen: