Extreme urgentie

In het kort

De snelle opwarming van de aarde is een grote bedreiging voor onze planeet, die alleen kan worden tegengegaan wanneer we het gebruik van fossiele brandstoffen direct afbouwen. De belangrijkste informatie over klimaatverandering: Het is echt. Wij zijn de oorzaak. Het is gevaarlijk. De experts zijn het erover eens. We kunnen iets doen. De meeste mensen willen meer klimaatbescherming.

Eenvoudig uitgelegd

Door activiteiten van de mens warmt de aarde in een ongekend tempo op, voornamelijk door de uitstoot van broeikasgassen zoals CO₂. Die opwarming leidt tot aanzienlijke en mogelijk onomkeerbare gevolgen voor de mens, de natuur en het milieu. We moeten dringend de oorzaken van klimaatverandering aanpakken om deze levensbedreigende gevolgen zo veel mogelijk te beperken.

Dit is waarom het zo urgent is:

• Snelle opwarming: De aarde is al 1,3 graad Celsius opgewarmd sinds het einde van de 19^e eeuw. De doelstelling van het Akkoord van Parijs is de opwarming te beperken tot 'ver onder' 2 graden Celsius, en het liefst tot 1,5 graad Celsius. Voorspellingen geven aan dat die 1,5 graad opwarming binnen het komende decennium kan worden bereikt. In Nederland is de temperatuur al met 2,3 graden Celsius gestegen.
• Onomkeerbare effecten: Sommige effecten van klimaatverandering, zoals het smelten van ijskappen en zeespiegelstijging, zijn al onomkeerbaar.
• Extreem weer: Klimaatverandering leidt tot het vaker voorkomen van en intensere extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven, droogtes, zware regenval en zware stormen.
• Voedsel- en wateronzekerheid: Miljoenen mensen worden geconfronteerd met acute voedselonzekerheid en afnemende waterzekerheid als gevolg van klimaatverandering.
• Kwetsbaarheid van ecosystemen: Ecosystemen hebben moeite om zich aan te passen aan de klimaatverandering en sommige hebben hun aanpassingslimieten al bereikt. De meest kwetsbare mensen en ecosystemen worden onevenredig zwaar getroffen.
• Bedreigingen voor de gezondheid: Klimaatverandering vormt een belangrijke bedreiging voor de gezondheid van mensen, dieren en planten, en verergert bestaande gezondheidsproblemen.

Zelfs als de uitstoot van broeikasgassen onmiddellijk stopt, zullen sommige veranderingen, zoals zeespiegelstijging, nog honderden of duizenden jaren doorgaan. Om de ergste gevolgen van klimaatverandering te voorkomen, zijn drastische en onmiddellijke maatregelen nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Dit omvat het verminderen van de mondiale CO₂-uitstoot met ongeveer 43% in 2030 en 60% in 2035 (vergeleken met de niveaus van 2019) en het bereiken van een CO₂-uitstoot van nul in 2050.

Extreme urgentie

Bron: Ed Hawkins. Creative Commons License BY 4.0.

Er is nog maar weinig tijd om te voorkomen dat de opwarming van de Aarde door de uitstoot van broeikasgassen boven de 1,5 °C (vergeleken met de pre-industriële periode) uitkomt. Of anders uitgedrukt, de hoeveelheid broeikasgassen die we nog kunnen uitstoten - de koolstofreserve - is bijna op.

Intussen ontmantelt in de Verenigde Staten president Donald Trump in een hoog tempo vrijwel alle maatregelen die betrekking hebben op de bestrijding van klimaatverandering. De plannen van Europa, Japan, Australië en Nieuw-Zeeland blijken ontoereikend. Bovendien nemen oliebedrijven afstand van hun eerdere groene toezeggingen. Ook in Nederland worden de klimaatambities teruggedraaid.

Het verbranden van fossiele brandstoffen om energie en warmte op te wekken heeft de ontwikkeling en bloei van de samenleving mogelijk gemaakt, maar nu zien we de onbedoelde gevolgen. De kooldioxide die aan de atmosfeer is toegevoegd, zorgt ervoor dat de temperatuur wereldwijd stijgt, waardoor ijskappen afsmelten, de zeespiegel stijgt, oceaanstromingen veranderen, hittegolven heter worden en stortregens heviger — om maar een paar gevolgen te noemen.

De daaruit voortvloeiende grootschalige ontwrichting van de maatschappij en het toenemende menselijk leed worden steeds zichtbaarder. Bovendien vergroot klimaatverandering bestaande ongelijkheden in de wereld.

Inmiddels (eind 2025) wordt het steeds onwaarschijnlijker dat de opwarming beperkt blijft tot 1,5 of zelfs 2 °C boven het pre-Industriële niveau, het doel van het Akkoord van Parijs. Niet omdat het technisch onhaalbaar is, maar omdat het klimaatbeleid en de maatregelen simpelweg te traag worden uitgevoerd. Hoewel duurzame ontwikkelingen snel gaan, wordt het gebruik van fossiele brandstoffen niet snel genoeg teruggedrongen. De wereldgemiddelde temperatuur is gestegen tot 1,3 °C boven die van 1850 — in Europa 2,4-2,5 °C en het Noordpoolgebied zelfs 3,3 °C — volgens een overzicht van het Europese observatorium Copernicus.

Daar komt bij dat de werkelijkheid de wetenschappelijke projecties soms zelfs inhaalt. Bepaalde ontwikkelingen die de meeste klimaatmodellen pas in de toekomst hadden verwacht, zien we nu al, zoals gevaarlijk hoge temperaturen van extreme hittegolven.

Een rapport van een grote groep medische wetenschappers roept in toptijdschrift The Lancet op: “Ongekende opwarming vraagt om ongekende actie.”

Tot het moment dat we de wereldwijde uitstoot van koolstofdioxide terugbrengen tot "netto nul" zal de planeet blijven opwarmen, en dat zal een negatieve invloed hebben op veel van het leven op Aarde. De komende generaties zullen nog lang de negatieve gevolgen van leven in een warmer klimaat ervaren. De keuzes die we nu maken, hebben een grote invloed op de toekomst.

Deze video vat het goed samen.

Tekst van de video:

De uitstoot van fossiele brandstoffen heeft een recordhoogte bereikt en het is duidelijk dat we niet genoeg doen om de klimaatcrisis aan te pakken.

De huidige verplichtingen worden niet nagekomen en de beloften die zijn gedaan in het kader van de Overeenkomst van Parijs van 2015 zijn niet ambitieus genoeg om de wereldwijde temperatuurstijging onder de 1,5°C te houden.

Een recent rapport van de V.N. zegt... Als we doorgaan met hetzelfde beleid, zal de wereld in 2100 met drie graden zijn opgewarmd, wat verschrikkelijke gevolgen zal hebben over de hele wereld. Sinds 1990 hebben de grootste vervuilers de klimaatcrisis aangewakkerd.

Maar hoewel deze landen doelen hebben gesteld om hun uitstoot te verminderen en netto nul te worden via hun NDC's, zijn er grote hiaten. Om hun netto nul doelen te bereiken, moeten de vier grootste vervuilers snel en permanent stoppen met het gebruik van koolstof. De tijd dringt.

Met het huidige emissietempo missen we de doelstelling van 1,5e graad waarschijnlijk al over zes jaar.

Nieuwe NDC's voor 2025 zijn onze laatste kans om de uitstoot aanzienlijk te verminderen.

Regeringen, financiers en beleidsmakers moeten ambitieuzer zijn en samenwerken om ongekende, grootschalige oplossingen te implementeren om netto nul te bereiken en onze planeet te beschermen voor toekomstige generaties.

De tijd dringt

In de huidige politieke constellatie in Nederland is het hoogst onwaarschijnlijk dat de klimaatdoelen van 2030 worden gehaald. Terwijl die in de wet zijn vastgelegd, draait de regering maatregelen die de uitstoot moeten verminderen terug.

Het NOS‑artikel (september 2025) beschrijft dat de deadline voor de Nederlandse klimaatdoelen – 55 % minder CO₂‑uitstoot tegen 2030 – steeds dichterbij komt, maar dat het kabinet in het afgelopen jaar veel beleid heeft geschrapt of afgezwakt. De Indirecte Kostencompensatie (IKC) is opnieuw ingevoerd, een subsidie voor bedrijven die grote hoeveelheden (dure) fossiel opgewekte energie gebruiken. Vanaf volgend jaar worden deze honderden miljoenen betaald uit het Klimaatfonds, een pot geld eigenlijk bedoeld om uitstoot naar beneden te brengen.

Onder druk van de industrie viel een belasting op nieuw plastic weg, en bleef er weinig nieuw beleid voor de landbouw, een van de grootste uitstoters. In 2024 stelde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat het “hoogst waarschijnlijk” was dat de doelen gehaald zouden worden, maar nu is die zekerheid verdwenen.

Kom in actie

Een hoofdredactioneel commentaar van het toonaangevende wetenschappelijke tijdschrift Nature in mei 2025 onderschrijft de dringende noodzaak voor burgers om in actie te komen zodat de ergste gevolgen van klimaatverandering kunnen worden afgewend:

"Het is tijd dat volwassenen eindelijk volwassen worden als het gaat om klimaatverandering."

Het is een commentaar bij een rapport dat laat zien hoe het uitblijven van klimaatmaatregelen ervoor zorgt dat kinderen die nu geboren worden een leven vol extreme weersomstandigheden tegemoet gaan. Dat moet ons verantwoordelijkheidsgevoel wakker schudden.

Voor de generaties na ons

Op een interactieve website van de Vrije Universiteit Brussel kun je ontdekken hoeveel meer klimaatextremen je tijdens je leven zult meemaken in vergelijking met een wereld zonder klimaatverandering. Je kunt je eigen geboortejaar, dat van je kinderen of je kleinkinderen invullen en kiezen uit verschillende opwarmingsscenario's. Ook kun je invullen waar je woont. Het is duidelijk: kinderen die nu leven gaan veel meer weersextremen meemaken dan in een wereld zonder door de mens veroorzaakte opwarming. Dat geldt nog sterker voor kinderen die in zuidelijke landen zijn geboren.

Interactieve website van de VUB.

‎

Noodtoestand van het klimaat

Er is alle reden om van een noodtoestand te spreken. Alle resultaten van klimaatonderzoek wijzen in dezelfde richting: als niet onmiddellijk een eind wordt gemaakt aan het gebruik van fossiele brandstoffen, dan koerst de Aarde af levensbedreigende en onleefbare omstandigheden. Dit soort uitspraken wordt vaak afgedaan als doemscenario of apocalyptisch, maar deze projecties baseren zich op realistische toekomstscenario's van menselijk gedrag en de fysische gevolgen daarvan op het klimaat.

Die wetenschap geeft tegelijkertijd ook de richting aan van de oplossingen waarmee tenminste de ergste gevolgen van klimaatverandering kunnen worden bestreden.

In 2024 verscheen The 2024 state of the climate report: Perilous times on planet Earth, onderschreven door 16.000 wetenschappers van over de hele wereld.

De conclusies van dit rapport geven de urgentie weer van maatregelen om de ergste gevolgen van klimaatverandering af te wenden:

• Ondanks tientallen jaren van wetenschappelijke publicaties, klimaatconferenties en bewijs van de gevolgen van klimaatverandering, blijft de vooruitgang tegenvallen door financiële en politieke weerstand. De uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen, wat ons richting een klimaatcatastrofe drijft. Vooral de armste bevolkingsgroepen zullen de zwaarste gevolgen ondervinden.
• Er is dringend actie nodig om fossiele brandstoffen af te bouwen, met een mondiale koolstofprijs als belangrijke stap. Het terugdringen van methaanuitstoot, een krachtig broeikasgas met kortetermijneffecten, kan snel verlichting bieden en extreme gevolgen voorkomen. Daarnaast moeten voedsel- en consumptiepatronen veranderen, moet overconsumptie verminderen en moet de focus verlegd worden naar plantaardige voeding en duurzame productie.
• Dat wordt moeilijk gemaakt door het gedrag van de superrijken, de miljardairs die hun fortuin met meer dan duizend miljard US dollar hebben zien stijgen tijdens de coronapandemie. Deze megavervuilers hebben een grote invloed op het dagelijks leven van gewone mensen. Miljardairs hebben een CO₂-voetafdruk die duizenden keren groter is dan die van gemiddelde burgers, zelfs in de rijkste landen. Ze gebruiken hun macht om hun positie te behouden, wat erop neerkomt dat meer fossiele brandstoffen worden opgepompt en verbrand, om hun winsten veilig te stellen.
• De illusie van onbeperkte economische groei moet plaatsmaken voor een duurzaam, sociaal rechtvaardig model. Onderwijs en empowerment van meisjes en vrouwen kunnen bijdragen aan bevolkingsstabilisatie. Wereldwijde klimaatonderwijs programma’s kunnen bewustzijn en actie stimuleren.
• Het beschermen en herstellen van ecosystemen is essentieel om de schade te beperken. Alleen met doortastende, op wetenschap gebaseerde maatregelen kan de mensheid de natuur beschermen, grootschalig lijden voorkomen en een leefbare toekomst waarborgen. De tijd om te handelen is nu – de toekomst van de mensheid staat op het spel.

‎

Elke tiende graad telt

Maximaal 1,5 °C opwarming, en ieder geval ver onder de 2 °C, is het doel van het Akkoord van Parijs uit 2015 dat nog steeds door de meeste landen wordt onderschreven. Door het gebrek aan daadwerkelijke actie van overheden en bedrijven wordt het steeds onwaarschijnlijker dat in ieder geval het 1,5 °C doel wordt gehaald. Elke tiende graad verdere opwarming heeft grote, directe en langetermijngevolgen voor het welzijn van de mensheid en ecologische systemen.

Terwijl het halen van het doel van het Akkoord van Parijs steeds onwaarschijnlijker wordt, is het nog steeds van het grootste belang om zelfs maar een tiende van een graad toekomstige opwarming van de aarde te voorkomen. De enige manier om dat voor elkaar te krijgen is met urgente ingrepen en grote maatschappelijke transformaties. Dus geen pleisters plakken en beleidsingrepen waardoor we problemen enkel voor ons uit schuiven, maar plannen maken voor een samenleving die prioriteit geeft aan behoud, duurzaamheid, veerkracht en rechtvaardigheid.

Uiteindelijk zal de aanpak van klimaatverandering een gecoördineerde inspanning vereisen om niet alleen de uitstoot te verminderen en kwetsbare gemeenschappen te ondersteunen, maar ook om stapsgewijze veranderingen op lange termijn door te voeren voor de mensheid en ander leven op aarde.

Zowel het Internationaal Energieagentschap (IEA) als de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering van de Verenigde Naties (IPCC) hebben ondubbelzinnig verklaard dat de ontwikkeling van nieuwe olie- en gasvelden onmiddellijk moet worden stopgezet om op tijd netto-nul-emissies te bereiken en zo de opwarming van de Aarde op een relatief veilig niveau te stoppen.

Beide organisaties hebben ook ondubbelzinnig verklaard dat, om ook maar een 50/50 kans te hebben om de opwarming van de Aarde te stoppen bij de Parijse doelstelling van 1,5 graad, de bestaande infrastructuur voor fossiele energie vóór het einde van haar verwachte levensduur buiten gebruik moet worden gesteld.

Producenten van fossiele energie weten dit. In een Energy Security Scenario voor 2023 dat door Shell is uitgebracht, wordt bijvoorbeeld een onmiddellijk einde gesteld aan de groei van de olie- en gasproductie in modellen die de opwarming onder de 1,5 °C houden.

‎

Urgentie onvoldoende onderkend

Ondanks de urgentie die blijkt uit wetenschappelijk onderzoeken, nemen overheden nog steeds onvoldoende maatregelen voor het voorkomen en bestrijden van de gevolgen van klimaatverandering. Een rapport van Climate Action Tracker (2024) zegt het als volgt:

Ondanks het feit dat de klimaatcrisis steeds erger wordt, met steeds meer bosbranden, stormen, overstromingen en droogtes, laat onze laatste update van de wereldwijde temperatuur zien dat de voorspellingen voor de opwarming van de aarde in 2100 sinds 2021 niet zijn verbeterd. Het huidige beleid zet de wereld op het pad naar een opwarming van 2,7°C.

Er gaapt een grote kloof tussen wat er in de praktijk gebeurt op het gebied van klimaatverandering en de urgentie die regeringen geven aan het beleid dat nodig is om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, waardoor de opwarming van de aarde met bijna 0,3°C per decennium toeneemt. Gemengde signalen vanuit de politiek belemmeren duidelijk de vooruitgang in klimaatactie.

Verwachte opwarming gebaseerd op toezeggingen en huidig beleid. Het huidige beleid — minimale actie — leidt tot een opwarming van 2,5-2,9 °C in 2100. Copyright: Climate Action Tracker.

Aan de positieve kant maken hernieuwbare energie en elektrische voertuigen enorme vooruitgang. Energie-investeringen in schone energie zijn nu voor het eerst twee keer zo hoog als die in fossiele brandstoffen, met name olie en gas, terwijl investeringen in schone productiecapaciteit snel toenemen.

Maar de opwarming stopt alleen als schone energie fossiele energie vervangt, en dat is nog niet helemaal aan de orde. De keerzijde hier is dat overheidssubsidies voor fossiele brandstoffen nog steeds ongekend hoog zijn en dat de financiering van projecten voor fossiele brandstoffen tussen 2021 en 2022 verviervoudigd is. Het is dan ook niet verrassend dat emissieprojecties een emissiepiek verwachten aan het einde van het decennium, waardoor er in die periode niet genoeg uitstootdaling is om het doel van het Akkoord van Parijs te halen.

Het lijkt misschien alsof we de afgelopen drie jaar tot stilstand zijn gekomen, maar er gebeurt eigenlijk heel veel. Door de exponentiële groei van hernieuwbare energie kunnen we nu een snellere daling verwachten na 2030, ondanks de stijgende uitstoot tot nu toe. Helaas gaat het niet allemaal de goede kant op.

Zie ook Achterstand.

‎

Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving

Een toename van overstromingen, droogtes en bosbranden zal het wereldwijde voedselsysteem ernstig verstoren. Als gevolg daarvan zullen de prijzen van essentiële grondstoffen naar verwachting stijgen, wat zal leiden tot economische instabiliteit en grotere sociale spanningen.

Bepaalde gebieden kunnen onbewoonbaar of zelfs onleefbaar worden, bijvoorbeeld door onleefbare hete en droge omstandigheden, waardoor honderden miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken, zeker als er geen adaptatiemogelijkheden zijn. Deze massale migratie, vaak binnen landsgrenzen, kan bestaande instabiliteiten in landen vergroten en leiden tot grootschaligere geopolitieke conflicten.

Naast het wegtrekken van mensen zullen ook bacteriën en insecten migreren, wat kan leiden tot uitbraken van dodelijke ziekten. De concurrentie om slinkende hulpbronnen zal waarschijnlijk escaleren in militaire conflicten, waardoor juist de transnationale allianties die nodig zijn om deze mondiale uitdagingen aan te pakken onder grote druk komen te staan.

Samengevat bedreigen de cascade-effecten van klimaatverandering niet alleen de voedselzekerheid, maar ook de sociale stabiliteit en de internationale samenwerking. De gevolgen van klimaatverandering worden daarom ook wel aangeduid als dreigingsvermenigvuldiger ("threat multiplier").

Kleine kans, grote gevolgen

De meest ernstige scenario’s, waarin niets wordt gedaan om de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer te verminderen, lijken weinig waarschijnlijk. Er worden inmiddels maatregelen genomen om de ergste gevolgen te verminderen. Duurzame energie neemt snel toe en ook op andere terreinen worden duurzame oplossingen ontwikkeld. Dat kan leiden tot een eenzijdige, positieve blik dat de technologie de gevolgen van klimaatverandering zal afwenden.

Dit is echter een gevaarlijke illusie. Het klimaat is inmiddels onomkeerbaar veranderd en sommige componenten van het klimaatsysteem zijn al ver voorbij hun veilige limiet. Steeds meer wetenschappers zijn tot de overtuiging gekomen dat rampscenario’s waarschijnlijk zijn.

Het is een gok die we niet moeten wagen. Van alle oplossingen is het onmiddellijk verminderen van het gebruik van fossiele brandstoffen verreweg het meest zeker.

De grenzen van onze planeet

Planetaire grenzen (‘Planetary Boundaries’) zijn wetenschappelijk vastgestelde limieten waarbinnen de mensheid op een veilige manier kan opereren om de stabiliteit en veerkracht van de systemen van de aarde die het leven mogelijk maken, te behouden. Volgens de Planetary Health Check (een initiatief van een collectief van vooraanstaande klimaatwetenschappers wereldwijd) zijn zeven van de negen planetaire grenzen nu substantieel overschreden. Dat zijn er drie meer dan in 2015. De toestand van het aardsysteem is verder verslechterd sinds de laatste beoordeling in 2024.

Zie ook: Verdieping: Planetaire grenzen.

Het begrip Planetaire Grenzen werd in 2009 geïntroduceerd in een artikel in Nature. Het idee is gebaseerd op wetenschappelijk bewijs dat menselijk handelen, vooral dat van geïndustrialiseerde samenlevingen sinds de Industriële Revolutie, de belangrijkste aanjager is geworden van wereldwijde milieuveranderingen. Het overschrijden van een of meer planetaire grenzen kan slecht zijn, zelfs catastrofaal, omdat het risico bestaat dat er drempels worden overschreden die plotselinge, niet-lineaire milieuveranderingen teweeg kunnen brengen binnen systemen op continentale tot planetaire schaal.

Deze planetaire grenzen (hieronder gespecificeerd) geven de veilige niveaus aan van menselijke druk op negen kritische milieuprocessen, die samen de stabiliteit en veerkracht van de aarde waarborgen. Bij overschrijding lopen we het risico onomkeerbare schade aan te richten aan de aarde, wat ook onze samenlevingen en economieën bedreigt.

Omdat deze grenzen onderling afhankelijk zijn, leidt het overschrijden van één grens vaak tot het beïnvloeden van andere grenzen, wat kan resulteren in meerdere kritieke processen die hun veilige grenzen verlaten. Duurzaamheidsbeslissingen kunnen daarom niet geïsoleerd worden genomen. Dit gebeurt in de praktijk vaak echter wel. Beleid dat zich enkel en alleen richt op het terugdringen van CO₂, noemen we ook wel 'koolstoftunnelvisie'. Alleen door alle negen planetaire grenzen te respecteren, kunnen we de veilige leefruimte voor de menselijke beschaving in stand houden en voorkomen dat we onze planeet onherstelbaar beschadigen.

Zeven van de negen planetaire grenzen zijn nu overschreden – ook oceaanverzuring bevindt zich nu in de gevarenzone, zo blijkt uit de nieuwe Planetary Health Check 2025 van het Planetary Boundaries Science Lab van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK), met PIK-wetenschappers Levke Caesar, Boris Sakschewski en PIK-directeur Johan Rockström. "Meer dan driekwart van de ondersteunende systemen van de aarde bevindt zich niet in de veilige zone", stelt Rockström. "De mensheid overschrijdt de grenzen van een veilige operatieruimte, waardoor het risico op destabilisatie van de planeet toeneemt."

Planetaire gezondheid in 2025 in een oogopslag. Net zoals een bloedtest inzicht geeft in de gezondheid van het menselijk lichaam en aandachtspunten signaleert, evalueert deze planetaire gezondheidscheck de 13 gemeten controlevariabelen in de 9 planetaire grensprocessen (Planetary Boundaries, PB) om te rapporteren over de stabiliteit, veerkracht en levensondersteunende functies van de aarde – de algehele gezondheid van onze planeet. Uit de inventarisatie voor 2025 blijkt dat zeven van de negen PB's zijn overschreden: klimaatverandering, verandering in de integriteit van de biosfeer, verandering in het landsysteem, verandering in zoetwater, wijziging van biogeochemische stromen, introductie van nieuwe entiteiten en verzuring van de oceanen. Al deze factoren vertonen een stijgende trend, wat wijst op een verdere verslechtering in de nabije toekomst. Twee PB-processen blijven binnen de veilige werkruimte: toename van de aerosolbelasting in de atmosfeer (verbeterende wereldwijde trend) en afbraak van stratosferisch ozon (momenteel stabiel). Bron: Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK).

Zie voor een uitleg van de planetaire grenzen: Verdieping: Planetaire grenzen.

‎

“You can’t hide from climate change”

Er zijn geen plekken op Aarde waar we gegarandeerd veilig zijn voor de gevolgen van klimaatverandering. Dat bleek toen de inwoners van Asheville (North Carolina, VS) tot hun verrassing zwaar werden getroffen door de orkaan Helene die ver van de kust verwoestingen aanrichtte en slachtoffers maakte. De kunstenaarsstad Asheville werd door sommige persbureaus al lange tijd omschreven als een “klimaatparadijs”, of een plaats die veilig is voor klimaatverandering. Het heeft geen last van de bosbranden die vaak voorkomen in delen van Californië of de stormvloeden die het leven in kuststeden vaak overhoop gooien.

Helene heeft misschien een extra boost gekregen van de vochtige grond die achterbleef door de regens die door de regio trokken voordat ze Asheville trof. Wetenschappers noemen dit fenomeen het bruine-oceaan effect, omdat het ervoor zorgt dat een met water verzadigde bodem een storm op dezelfde manier beïnvloedt als het zeeoppervlak.

Het persoonlijke verhaal van Peter Kalmus Peter Kalmus is een klimaatwetenschapper die twee jaar voor de verwoestende branden van januari 2025 Los Angeles had verlaten. Hij schrijft in de New York Times dat hij de branden had zien aankomen. Omdat het niet meer veilg voelde, verhuisde hij met zijn gezin naar North Carolina, niet ver van 'klimaatparadijs' Asheville. Zijn oude buurtje in LA, inclusief het huis waar zijn kinderen opgroeiden, is volledig afgebrand. Of zijn nieuwe woonplaats veilig zal zijn, is nog maar de vraag.

Ook in Europa zijn er plaatsen waar het risico groter is, zoals kustgebieden, rivierdalen of bosgebieden, en gebieden die minder risicovol zijn. Maar nergens zijn we helemaal vrij van de gevolgen van klimaatverandering. Binnen afzienbare tijd zal de keuze van onze woonplaats niet meer alleen worden bepaald door onze economische of lifestyle voorkeur maar ook door de hoogte van onze verzekeringspremies.

Bronnen:

Verdieping

Verdieping: Planetaire grenzen

Verdieping bij: De grenzen van onze planeet De negen planetaire grenzen zijn:

1. Biosfeer. Sinds 1950 voorbij de kritische drempel. De afname van de diversiteit, omvang en gezondheid van levende organismen en ecosystemen ondermijnt het vermogen van de biosfeer om de toestand van de planeet te reguleren, doordat dit de energiebalans en chemische cycli op aarde beïnvloedt. Zowel het verlies aan genetische diversiteit als de achteruitgang van de functionele integriteit van ecosystemen hebben de veilige grenzen overschreden. Hierdoor wordt de stabiliteit van de planeet bedreigd, wat essentiële processen zoals klimaatregulatie en de ondersteuning van het leven in gevaar brengt.
2. Vervuiling. Sinds 1950 overschreden. De introductie van nieuwe substanties omvat synthetische chemicaliën en stoffen zoals microplastics, hormoonontregelaars en organische verontreinigende stoffen, evenals door mensen gemobiliseerd radioactief materiaal, zoals kernafval en kernwapens. Daarnaast spelen menselijke interventies in evolutionaire processen een rol, zoals genetisch gemodificeerde organismen (GGO's) en andere directe wijzigingen van de evolutie. Momenteel wordt een gevaarlijke hoeveelheid synthetische stoffen in het milieu gebracht zonder voldoende tests op veiligheid, wat betekent dat de uitstoot van deze stoffen het veilige niveau overschrijdt.
3. Landgebruik. Vanaf 1960 voorbij de veilige limiet. De aantasting van natuurlijke landschappen door ontbossing en verstedelijking vermindert cruciale ecologische functies zoals koolstofvastlegging, vochtrecycling en het behoud van leefgebieden voor wilde dieren. Deze functies zijn essentieel voor de gezondheid en stabiliteit van het aardsysteem. Wereldwijd zijn de resterende bosgebieden in alle drie de belangrijke biomen — tropisch, boreaal en gematigd — onder het veilige niveau gezakt. Dit verlies aan bosbedekking vermindert het vermogen van de aarde om broeikasgassen te absorberen en natuurlijke ecosystemen te ondersteunen, wat verdere klimaat- en biodiversiteitsproblemen veroorzaakt.
4. Zoetwater. Vanaf 1960 voorbij de veilige limiet. De verstoring van zoetwatercycli, waaronder rivieren en grondwater, beïnvloedt natuurlijke processen zoals koolstofvastlegging en biodiversiteit. Deze verstoringen kunnen leiden tot verschuivingen in neerslagpatronen en andere cruciale ecologische functies. Menselijke activiteiten, zoals overmatig waterverbruik en het wijzigen van waterlopen, hebben zowel blauw water (rivieren, meren) als groen water (grondwater) uit balans gebracht. Hierdoor zijn de veilige niveaus van deze waterbronnen overschreden, wat negatieve gevolgen heeft voor ecosystemen en de stabiliteit van het klimaat.
5. Voedingsstoffen. Vanaf 1970 voorbij de veilige limiet. De verstoring van natuurlijke voedingsstoffen cycli, zoals die van stikstof en fosfor, heeft ingrijpende gevolgen voor het milieu en ecosystemen. Deze elementen zijn essentieel voor het ondersteunen van leven en het behoud van gezonde ecosystemen. De wereldwijde fosforstroom naar oceanen en de industriële fixatie van stikstof (het onttrekken van stikstof uit de atmosfeer voor landbouw en industrie) hebben de natuurlijke cycli van deze voedingsstoffen ernstig verstoord. Dit heeft ertoe geleid dat de veilige grenzen voor stikstof- en fosforcycli zijn overschreden, met negatieve gevolgen voor biodiversiteit, waterkwaliteit en het klimaat.
6. Klimaat. Vanaf 1990 voorbij de veilige limiet. De verandering in de verhouding tussen inkomende en uitgaande energie van de aarde, veroorzaakt door een toename van broeikasgassen en aerosolen. Meer vastgehouden straling veroorzaakt een stijging van de globale temperaturen en verandert de klimaatpatronen.
7. Oceaanverzuring. Limiet nog net niet overschreden in 2024. Oceaanverzuring is een proces waarbij de zuurgraad van oceaanwater toeneemt (de pH daalt) door de opname van CO₂ uit de atmosfeer. Dit fenomeen heeft ernstige gevolgen voor kalkvormende organismen zoals koraal en schelpdieren, omdat het hun vermogen vermindert om kalkhoudende structuren zoals schelpen en skeletten te vormen. Dit verstoort mariene ecosystemen en bedreigt de biodiversiteit. Daarnaast vermindert oceaanverzuring de capaciteit van de oceaan om als koolstofput te fungeren, wat de klimaatverandering verder verergert. De verzadigingstoestand van aragoniet, een belangrijke indicator voor oceaanverzuring, bevindt zich momenteel nog binnen de veilige marges, maar nadert de grens van wat als veilig wordt beschouwd.
8. Aerosolen. De toename van zwevende deeltjes in de atmosfeer, veroorzaakt door zowel menselijke activiteiten als natuurlijke bronnen, heeft een aanzienlijke impact op het klimaat door veranderingen in temperatuur- en neerslagpatronen teweeg te brengen. Deze aerosolen kunnen de zonlichtabsorptie en -reflectie beïnvloeden, wat resulteert in lokale en wereldwijde klimaatveranderingen. Momenteel blijft het verschil in atmosferische aerosolbelasting tussen het noordelijk en het zuidelijk halfrond binnen de veilige grenzen, maar het is essentieel om deze niveaus te monitoren, aangezien verdere veranderingen de stabiliteit van het klimaat kunnen bedreigen.
9. Ozon. De ozonlaag in de stratosfeer speelt een cruciale rol in het beschermen van het leven op aarde tegen schadelijke ultraviolette (UV) straling. Het afnemen van de ozonlaag, voornamelijk door door de mens veroorzaakte chemicaliën, leidt tot een verhoogde blootstelling aan UV-straling op het aardoppervlak. Momenteel bevindt de totale hoeveelheid stratosferisch ozon zich binnen veilige grenzen, en er is een herstel aan de gang. Hoewel de waarden nog steeds onder die van halverwege de 20e eeuw liggen, wijst dit op positieve vooruitgang in de bescherming van de ozonlaag en de vermindering van schadelijke emissies.

De Aarde als geheel — zowel de levende als de niet-levende natuur, inclusief de mensheid — wordt tegenwoordig beschouwd als één samenhangend systeem, Systeem Aarde. Dat houdt in dat morrelen aan een element van het systeem onvermijdelijk gevolgen heeft voor andere elementen. Opwarming van de atmosfeer en de oceanen heeft invloed op o.a. de wereldwijde zeespiegel, biodiversiteit, landbouw en sociaal-economische verhoudingen. (Zie Verdieping: Systeem aarde.)

De planetaire grenzen zijn een checklist voor de gezondheid van het Systeem Aarde. Ze hangen nauw samen met de terugkoppelingen en de omslagpunten in het klimaatsysteem. (Zie: Feedbacks en tipping points.) Dat zijn de mechanismen die leiden tot overschrijding van planetaire grenzen.