Duurzame oplossingen
Eenvoudig uitgelegd
Duurzame en hernieuwbare energiebronnen zijn belangrijk om de oorzaken van de opwarming van de aarde tegen te gaan. Samen zorgen deze opties voor een duurzaam energiesysteem, zonder fossiele brandstoffen en zonder uitstoot van broeikasgassen. Maar we moeten ook ons verbruik verminderen, want het mijnen van mineralen die nodig zijn om zonne- en windenergiesystemen te bouwen, hebben een grote negatieve impact op mensen en de natuur.
Duurzame energiebronnen:
- Zonne-energie gebruikt zonlicht om elektriciteit op te wekken met zonnepanelen, wat een schone en overvloedige energiebron is.
- Windenergie gebruikt turbines om windenergie om te zetten in elektriciteit, wat een betrouwbare oplossing is in winderige gebieden.
- Waterkracht haalt energie uit bewegend water met behulp van dammen en turbines, maar dit kan wel invloed hebben op rivierecosystemen.
- Geothermische energie maakt gebruik van de warmte van de aarde om warmte of elektriciteit op te wekken en is een stabiele, maar locatiespecifieke bron.
- Biomassa-energie zet organisch materiaal om in warmte of biobrandstoffen en vereist duurzaam beheer om milieuproblemen te voorkomen.
- Oceaanstroom- en golfenergie zijn nog in ontwikkeling, maar bieden potentieel voor kustgebieden door gebruik te maken van de kracht van de oceaan.
Niet duurzam, wel lage emissies:
- Kernenergie wekt veel energie op met lage emissies, maar roept vragen op over veiligheid en afval, en is afhankelijk van de beperkte voorraad uranium.
Wat is daarbij nodig:
- Oplossingen voor energieopslag, zoals batterijen, maken het mogelijk om overtollige hernieuwbare energie op te slaan voor later gebruik.
- Door gebouwen en vervoer energiezuiniger te maken, wordt de totale energievraag lager, wat de overstap naar hernieuwbare energie makkelijker maakt.
- Elektrische voertuigen zorgen voor minder uitstoot door vervoer, vooral als ze op hernieuwbare energie rijden.
- Elektrische warmtepompen om gasverwarming te vervangen.
Energietransitie
Een sleutelfactor om de uitstoot van CO2 en daarmee de klimaatverandering te beperken is de energietransitie. [1] Dit betekent het vervangen van fossiele brandstoffen door hernieuwbare energiebronnen zoals waterkracht, geothermische energie, zonne- en windenergie.
Omdat elke vorm van energieomzetting om energie te oogsten in een vorm die nuttig is voor menselijke activiteiten ook een negatieve impact heeft op het milieu, kan een omschakeling naar een 100% hernieuwbaar energiesysteem niet voorkomen dat er een sociale verandering nodig is om het gebruik van minder energie aan te moedigen. Dit is vooral belangrijk in het noorden van de wereld.
Een belangrijk aspect van de energietransitie is de elektrificatie van alle sectoren: Warmtepompen in plaats van gas, elektrische in plaats van fossiele auto's, elektrische productie van staal in plaats van het gebruik van kolen (waterstof kan een nuttige tussenstap zijn) enz. De reden hiervoor is de energie-efficiëntie: De beste vervanger van een fossiele auto is de fiets, de op één na beste vervanger is openbaar vervoer, de op twee na beste vervanger zijn elektrische auto's. Waarom? Omdat ze 3-4 keer efficiënter zijn dan auto's die op benzine rijden.[2] En ze verbeteren ook de luchtkwaliteit in de steden.
100% Duurzame Energie voor Europa
Het is mogelijk om Europa te voorzien van 100% hernieuwbare energie door wind, zon, biogas, geothermische energie en energieopslag te combineren. Een concept om dat te doen tot 2040 zonder gebruik van kernenergie en zonder fossiele brandstoffen werd gepresenteerd in deze studie van de Duits Instituut voor Economisch Onderzoek:[3] Een belangrijke bevinding is dat deze overgang weliswaar 3000 miljard euro zou kosten, maar ook 2000 miljard euro zou besparen die anders zou zijn gebruikt om fossiele energiebronnen te importeren. Omdat de kosten voor fossiel gas nu veel hoger zijn dan voor de oorlog in Oekraïne, en de kosten voor zonne-energie en batterijen veel lager zijn dan iemand verwachtte in 2020, zullen de werkelijke kosten voor de overgang lager zijn.
Hun scenarioberekening toonde aan dat de energievoorziening veilig en stabiel zal blijven met 100% hernieuwbare energie in 2040, zelfs in landen als Polen en Frankrijk die momenteel veel steenkool of kernenergie gebruiken.
Duurzame energie
“The stone age did not end because the world ran out of stones, and the oil age will not end because we run out of oil.” [Don Huberts, Head of Shell Hydrogen] Duurzame energie maatregelen zijn essentieel in de strijd tegen klimaatverandering. Hier zijn enkele belangrijke maatregelen:
Zonne-energie
Het installeren van zonnepanelen om zonne-energie op te wekken is een van de meest toegankelijke vormen van duurzame energie. Dit kan zowel op kleine schaal (bijvoorbeeld op daken van huizen) als op grote schaal (in zonneparken) gebeuren. Zonne-energie is de snelst groeiende bron van hernieuwbare energie. De kosten zijn drastisch gedaald: De levilized costs of energy (LCOE) van Utility-scale PV zijn met 85% gedaald van gemiddeld meer dan $230/MWh tijdens de eerste jaren van de markt (2007-2010) tot $34/MWh in 2020.[4] En de daling van de kosten hield niet op: de leersnelheid voor zonne-energie, gedefinieerd als de procentuele verlaging van de kosten die optreedt bij elke verdubbeling van de cumulatieve geïnstalleerde capaciteit, is volgens [4] ongeveer 24% voor de afgelopen 20 jaar en veel hoger voor de afgelopen 10 jaar.
Een veelbelovende aanpak om meer zonne-energie te installeren en tegelijkertijd landconflicten te vermijden is agrofotovoltaïek. Door bijvoorbeeld verticaal gemonteerde zonnepanelen te gebruiken,[5] kun je het gebied tussen de panelen gebruiken voor landbouw, wat vaak ook gunstig is voor het milieu en de biodiversiteit. De schaduwplekken onder zonnepanelen kunnen dienen als microhabitat voor verschillende soorten, waaronder kleine zoogdieren, vogels en insecten. Deze ruimten kunnen verder worden verbeterd door inheemse vegetatie te planten, die bestuivers en andere nuttige organismen aantrekt.[6]
Maar zonne-energie heeft ook nadelen, het grootste nadeel is dat het alleen beschikbaar is als de zon schijnt. Dit resulteert in een capaciteitsfactor van slechts 13% in Nederland (veel hoger in het zuiden). Daarom is accuopslag of een andere aanpak nodig om met zonne-energie in een hoog percentage van de energiebehoefte te kunnen voorzien.
In 2024 was in Nederland ongeveer 20,5% van de elektriciteit afkomstig van zonne-energie.
De energieterugverdientijd voor zonne-energiesystemen (de tijd die nodig is om het systeem te laten werken totdat het net zoveel energie produceert als nodig was om het systeem te bouwen) voor een systeem dat in Noord-Europa wordt gebruikt en gebouwd, is ongeveer 1,1 jaar.[7]
Zie ook: Is zonne-energie duurder dan fossiel?
Vereiste mineralen: Zilver is het meest kritische mineraal dat nodig is voor de productie van zonnecellen. Voor één TOPCon zonnepaneel van 2 m² is ongeveer 6 gram zilver nodig. TOPCon is een geavanceerd type fotovoltaïsche technologie dat staat voor “Tunnel Oxide Passivated Contact”.
Windenergie
Windturbines kunnen op zee (offshore) of op het land (onshore) worden geplaatst om windenergie op te wekken. Dit is een van de snelst groeiende vormen van hernieuwbare energie in Nederland.
Windenergie op land is een van de goedkoopste bronnen van duurzame energie.[8] In 2024 leverde windenergie ongeveer 29% van de elektriciteit in Nederland.
Vanaf begin 2025 zijn er in de Nederlandse sector van de Noordzee ongeveer 750 tot 800 offshore windturbines geïnstalleerd of in aanbouw met een totale capaciteit van ongeveer 4,7 GW[9]. Tegen 2030 wil de Nederlandse regering haar offshore windcapaciteit verhogen tot ongeveer 21 GW.[10]
Milieueffecten van windenergie
Effecten op wilde dieren
- Vogels en vleermuizen: Windturbines kunnen verwondingen of de dood van vogels en vleermuizen veroorzaken door botsingen met wieken. Dit risico kan geminimaliseerd worden door een zorgvuldige locatiekeuze en ontwerp, waarbij belangrijke migratieroutes en gevoelige habitats vermeden worden. Door één blad van een turbine zwart te schilderen of contrasterende kleuren te gebruiken, worden de bladen beter zichtbaar voor vogels, waardoor het risico op botsingen tot 72% afneemt.[11]
- Zeeleven (windenergie op zee): Bouwlawaai (met name heien) en trillingen kunnen zeezoogdieren en vissen verstoren of schade toebrengen. De installatie van onderzeese kabels en de verstoring van de zeebodem kunnen invloed hebben op bentische organismen en de troebelheid van het water doen toenemen. Nieuwe technologieën zoals het draaien van heipalen kunnen het geluid van offshore heien drastisch verminderen.[12]
Visuele en geluidseffecten
- Visuele impact: Windturbines kunnen landschappen veranderen en als ontsierend worden beschouwd, vooral in landschappelijk of cultureel belangrijke gebieden.
- Lawaai: Turbines produceren geluid, meestal rond de 45 dB op 300 meter, wat vergelijkbaar is met een koelkast. Geluidsproblemen zijn over het algemeen plaatselijk en nemen af naarmate de afstand toeneemt.
Vereiste mineralen: Een 10 MW offshore windturbine heeft ongeveer 1.200-1.800 ton (kernturbine) staal nodig en tot 2.000-3.000 ton inclusief fundering. Verder zijn er ongeveer 80 ton koper en een aanzienlijke hoeveelheid Neodymiun nodig. De meeste windturbines op land hebben geen zeldzame aardmetalen nodig.[13] Er is ten minste één bedrijf dat een offshore windturbine heeft ontwikkeld waarvoor geen zeldzame aardmetalen nodig zijn,[14] maar tot mei 2025 zijn ze nog niet in gebruik genomen.
Waterkracht (Hydro-energie)
Het gebruik van waterkrachtcentrales om elektriciteit op te wekken is een andere vorm van duurzame energie. Dit kan variëren van grote dammen tot kleine rivierinstallaties.
Hydro-energie kan zeer problematisch zijn als het niet goed gepland wordt, omdat het een zeer negatieve impact kan hebben op lokale gemeenschappen en het milieu.[15] Aan de andere kant kan het, als het goed gepland wordt, een schone energiebron zijn die 24 uur per dag beschikbaar is.[16] Maar klimaatverandering leidt ook tot minder neerslag en droogte in veel gebieden.[17] Daarom moet de beschikbaarheid van waterkracht in de toekomst zorgvuldig worden onderzocht, afhankelijk van de locatie.
Biomassa
Het verbranden van organisch materiaal zoals hout, landbouwafval of speciaal geteelde energiegewassen om energie op te wekken. Dit kan ook omvatten het produceren van biogas uit afval. Waterstof: Waterstof heeft het potentieel om een belangrijke rol te spelen in een duurzame energie-economie, maar of het een duurzame energiebron is, hangt af van hoe het wordt geproduceerd en gebruikt. Om waterstof echt duurzaam te maken, is het belangrijk om te investeren in groene waterstofproductie en de bijbehorende infrastructuur te ontwikkelen.
In sommige landen wordt veel biomassa omgezet in biogas. In Denemarken zal al het fossiele gas tussen 2030 en 2033 vervangen worden door biogas. [18] Als het methaanlekpercentage niet hoger is dan 2%, dan is de biogasproductie volledig koolstofneutraal.
De belangrijkste grondstoffen voor de productie van biogas zijn:
- vloeibare mest
- diepstrooisel
- gewasresten
- stro en gras
Anders zou het allemaal afval zijn of - als het als mest op de akkers wordt wordt gebruikt - de stikstofvervuiling vergroten.
Geothermische energie
Aardwarmte maakt gebruik van de warmte van de aarde, die toeneemt naarmate je verder naar het middelpunt van de aarde gaat. Dit is vooral effectief in gebieden met geothermische activiteit, maar nieuwe boormethoden maken geothermische energie ook op andere plaatsen toegankelijker.
Het bestaat in veel verschillende varianten, bijvoorbeeld afhankelijk van de diepte waarop het wordt gewonnen, maar ook afhankelijk van de boormethoden die worden gebruikt. In 2025 had geothermische energie slechts in een paar landen een significante bijdrage aan de energiemix (>15%), zoals in IJsland, Kenia, El Salvador, Nieuw-Zeeland en Nicaragua [bron].
In de nabije toekomst wordt ook in veel andere landen, waaronder Nederland, een significante groei verwacht. Volgens recente gegevens (2024):
- 28 operationele geothermische projecten bestaan, voornamelijk voor de glastuinbouw
- 70 extra projecten zijn in ontwikkeling, wat het totaal in de komende jaren mogelijk op ~100 projecten brengt.
- Geothermie levert al warmte aan enkele woonwijken, waaronder de Haagse wijk Leyweg.
In Nederland zal geothermische energie voornamelijk worden gebruikt om woonwijken en de industrie van warmte te voorzien. De Nederlandse overheid streeft naar 15 petajoule (PJ) aan geothermische energieproductie in 2030, terwijl de industrie streeft naar 40-50 PJ in datzelfde jaar. Ter referentie: De Nederlandse industrie verbruikt ongeveer 500 PJ warmte per jaar, Nederlandse huishoudens honderden PJ per jaar.
De milieueffecten van geothermische projecten verschillen sterk afhankelijk van de locatie en de technische methoden die worden gebruikt.
Geothermische energie is wereldwijd een hernieuwbare bron, maar op lokaal niveau kunnen individuele putten of velden tijdelijk uitgeput raken als ze niet duurzaam worden beheerd. Goed locatiebeheer is essentieel om de productiviteit op de lange termijn te behouden en ervoor te zorgen dat de bron op een specifieke locatie niet uitgeput raakt.
Landen met 100% duurzame energie
Landen met 100% hernieuwbare energie in hun elektriciteitsnet (2022):
Paraguay, Albania, Bhutan, Nepal, Iceland, Democratic Republic of the Congo, Costa Rica, Ethiopia, Lesotho, Norway.[19]
Trivia: In Ethopië is de import van auto's die op fossiele brandstoffen rijden verboden. Alleen de invoer van elektrische auto's is toegestaan.
Electificatie
Energie-efficiëntie
Het verbeteren van energie-efficiëntie in gebouwen, voertuigen en apparaten kan het energieverbruik aanzienlijk verminderen. Dit omvat het gebruik van LED-verlichting, isolatie en slimme thermostaten.
Elektrische voertuigen (EV's)
Het overstappen op elektrische voertuigen kan de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen en de uitstoot van broeikasgassen reduceren. According to [20], an electric car with a Chinese battery bought in 2022 has 82g CO2 emissions per km, a petrol car of a similar size 241g CO2 emissions per km. In other words, in this scenario an electric car is 3 times cleaner. This will improve over time because more and more of the electricity in Europe is coming from renewable sources.
Warmtepompen
Energie-efficiëntie en kostenbesparingen
- Warmtepompen zijn aanzienlijk energiezuiniger dan traditionele gasketels. Hun prestatiecoëfficiënt (COP) varieert vaak van 3 tot 6, wat betekent dat ze drie tot zes keer meer warmte-energie kunnen leveren dan de elektriciteit die ze verbruiken.[21] Deze hoge efficiëntie vertaalt zich na verloop van tijd in lagere energiekosten, vooral omdat de elektriciteitsprijzen concurrerender of goedkoper worden dan gas.[22]
- Hybride warmtepompen kunnen de verwarmingskosten met ongeveer 25% verlagen in vergelijking met gasverwarming, en overheidssubsidies (vaak ongeveer 30% van de investering) maken ze nog betaalbaarder.[22]
Milieueffecten van warmtepompen
- Warmtepompen gebruiken hernieuwbare energiebronnen (lucht, grond of water) en hoeven geen fossiele brandstoffen te verbranden, wat leidt tot een aanzienlijke vermindering van de CO₂-uitstoot.[21] Volledig elektrische warmtepompen die worden aangedreven door hernieuwbare elektriciteit kunnen tot 100% minder broeikasgassen uitstoten dan gasverwarming.
- Het toenemende aandeel hernieuwbare elektriciteit in Nederland (53% in 2024) maakt warmtepompverwarming tot 92% duurzaam.[22]
- Benodigde mineralen: Afhankelijk van het specifieke ontwerp en de capaciteit kan het kopergehalte voor een huishoudelijke warmtepomp oplopen tot 21 kg of zelfs tot 35 kg voor grotere of complexere systemen.[23]
Mijnbouw
Om een systeem voor hernieuwbare energie te bouwen, is mijnbouw nodig om de benodigde grondstoffen te verkrijgen. Dit leidt vaak tot dood en verderf in het Zuiden en we moeten kritisch analyseren hoe we dit kunnen voorkomen.
Extractivisme
Traditioneel extractivisme
Historisch gezien is extractivisme gericht op fossiele brandstoffen (olie, kolen, gas) en mineralen, waarbij de winningsactiviteiten vaak geconcentreerd zijn in het Zuiden om de geïndustrialiseerde landen te bevoorraden. Dit werd vaak afgedwongen door het kolonialisme.
Groen extractivisme
De energietransitie heeft geleid tot wat groen extractivisme wordt genoemd. Dit verwijst naar de intensieve winning van mineralen en andere hulpbronnen (zoals lithium, kobalt en zeldzame aardelementen) die worden gebruikt voor hernieuwbare energietechnologieën zoals batterijen, zonnepanelen en windturbines. Het kan ook gaan om de grootschalige toe-eigening van land en water voor hernieuwbare energieprojecten (bijv. hydro-elektrische dammen, zonneparken), soms ten koste van lokale gemeenschappen en ecosystemen.
Het is belangrijk om te begrijpen dat sommige mineralen die momenteel gebruikt worden voor hernieuwbare energietechnologieën, zoals kobalt, niet echt nodig zijn en vervangen kunnen worden door andere mineralen die minder schadelijk zijn. Bijvoorbeeld:
- Lithium-Nikkel-Kobalt batterijen: slecht
- Lithium-Ferrum-Fosfaat batterijen: beter
- Natrium batterijen: het beste
Hoewel veel mineralen kunnen worden vermeden, kan koper niet worden vervangen voor de energietransitie. Daarom hier een nadere blik op koperwinning:
De Tia Maria kopermijn in Peru - Een schoolvoorbeeld van groen extractivisme
Een kopermijnproject dat in 2000 werd gestart door een Mexicaans mijnbouwbedrijf, Grupo Mexico. Gesteund door de Peruaanse overheid en investeerders uit de VS en het VK.[24]
- 0,36% koper in 711 miljoen ton erts: Voor elke ton geproduceerd koper, 277,7 ton afval.
- 208000 m³ vloeibaar afval, opgeslagen boven de vallei, rivier, dorpen.
- 2500 m³ water per uur over 35 km gepompt voor mijnbouwactiviteiten.
Duurzame mijnbouw
Het is de vraag of duurzame mijnbouw mogelijk is. Mijnbouw zal altijd een deel van de natuur vernietigen. Aan de andere kant kan de natuur zichzelf ook herstellen. Als mijnbouw zo zorgvuldig wordt gedaan dat er niet meer wordt vernietigd dan de natuur zichzelf kan herstellen, dan zou je dit duurzame mijnbouw kunnen noemen.
Een extra voorwaarde is dat mijnbouw alleen plaatsvindt met geïnformeerde toestemming van de lokale bevolking. Vaak is dit onmogelijk, bijvoorbeeld door corruptie of oorlog. Maar in sommige (democratische) landen is dit wel mogelijk.
Koperwinning in Chili
De milieunormen van de huidige kopermijnen - hoewel niet voldoende - zijn beter dan in het verleden. Zo was al in 2023 ongeveer 66 procent van de benodigde energie afkomstig uit hernieuwbare energiebronnen.[25] Het zeewater wordt ontzilt in zee en naar de mijnen gepompt, wat beter kan zijn dan het gebruik van continentaal water.[26]
Problemen en uitdagingen
- Giftig afvalwater van oude (gesloten) kopermijnen. Het veiligstellen en schoonmaken van deze afvalwaterreservoirs is een van de meest urgente problemen.[27]
- Problemen met het waterverbruik:
- Verwijdering van pekel: Het lozen van zeer zout pekelwater in de oceaan is een groot milieurisico. Een verhoogd zoutgehalte en veranderingen in de watertemperatuur kunnen plaatselijke mariene ecosystemen verstoren, schade toebrengen aan de mariene fauna en flora, en vooral benthische organismen aantasten die gevoelig zijn voor veranderingen in het zoutgehalte.[28][29]
- Opslag van giftig afvalwater. Het zou beter zijn - en dankzij nieuwe filtertechnologieën is dat ook mogelijk[30] - om het afvalwater zo te filteren dat er herbruikbaar schoon water en vast afval overblijft. Het is veel gemakkelijker om vast afval veilig op te slaan dan vloeibaar afval.
Open vragen
- Hoewel de geïnformeerde toestemming van de lokale bevolking in theorie vereist is in Chili, is de vraag hoe deze beslissingen in de praktijk worden beïnvloed door externe partijen.
- Hoe kunnen de problemen met betrekking tot watergebruik worden opgelost?
- Hoe kunnen de vereiste investeringen in duurzame koperwinning worden gefinancierd, rekening houdend met het feit dat de koperprijs sterk schommelt?
- Hoeveel koper kan op een duurzame manier worden gewonnen?
Recycling
Recycling kan worden gebruikt om de behoefte aan mijnbouw te verminderen. Zo kan bijvoorbeeld 98% van het koper van windturbines worden gerecycled. Maar in werkelijkheid wordt slechts 60-70% van het koper in de EU gerecycled [31] en slechts 32% van het koper op wereldschaal.[32]
Afvalmijnbouw
Soms is het mogelijk om afval te gebruiken als bron voor mineralen met behulp van nieuwe winningstechnologieën. Dit kunnen residuen van een oude mijn zijn, maar ook het winnen van zeldzame aardmetalen uit steenkoolas.[33]
Protocollen voor bioleaching en minerale uitloging in twee fasen zijn bijvoorbeeld met succes toegepast om koper en andere metalen te extraheren uit residuen op operationele en oude locaties.[34]
Niet Duurzaam
Kernenergie
Is omstreden en is, welbeschouwd, geen duurzame energiebron omdat kernenergie afhankelijk is van de eindige bron uranium. Kerncentrales kunnen een lage-emissie bron van energie zijn, maar ze zijn erg duur en kunnen niet worden gebouwd zonder staatsgaranties.[35] Daar komt het afvalopslagprobleem nog bij. Er is nog geen langetermijnopslag voor kernafval in Nederland en er zijn geen plannen om die in deze eeuw te bouwen. Zonder zo'n opslag kun je kernenergie geen duurzame energiebron noemen.[36]
Kerncentrales hebben een lange aanlooptijd - meestal 15 tot 20 jaar van planning tot exploitatie - waardoor ze te traag zijn om de dringende decarbonisatie die nodig is tegen 2030 en zelfs 2040 te realiseren. Zonne- en windenergieprojecten kunnen daarentegen binnen enkele maanden tot enkele jaren worden geïmplementeerd, waardoor de uitstoot veel sneller kan worden verminderd.[37]
Groen extractivism
Zie: Groen extractivisme
Bronnen
- ↑ Slameršak, A., Kallis, G. & O’Neill, D.W. Energy requirements and carbon emissions for a low-carbon energy transition. Nat Commun 13, 6932 (2022). https://doi.org/10.1038/s41467-022-33976-5
- ↑ Singer, Mark, Caley Johnson, Edward Rose, Erin Nobler, and Luna Hoopes. 2023. Electric Vehicle Efficiency Ratios for Light-Duty Vehicles Registered in the United States. Golden, CO: National Renewable Energy Laboratory. NREL/TP-5400-84631. https://www.nrel.gov/docs/fy23osti/84631.pdf
- ↑ [https://www.diw.de/de/diw_01.c.793359.de/publikationen/weekly_reports/2020_28_1/european_green_deal__using_ambitious_climate_targets_and_renewable_energy_to_climb_out_of_the_economic_crisis.html European Green Deal: Using Ambitious Climate Targets and Renewable Energy to Climb out of the Economic Crisis / Karlo Hainsch, Leonard Göke, Claudia Kemfert, Pao-Yu Oei, Christian von Hirschhausen. - 2020. - S. 303-310.
- ↑ 4,0 4,1 Mark Bolinger, Ryan Wiser, Eric O'Shaughnessy. Levelized cost-based learning analysis of utility-scale wind and solar in the United States, iScience, Volume 25, Issue 6, 2022, https://doi.org/10.1016/j.isci.2022.104378.
- ↑ Vertical agrovoltaics to reduce PV curtailment and increase water efficiency. Emiliano Bellini, 2023.
- ↑ Agrivoltaics and Biodiversity. 2024.
- ↑ Photovoltaics Report, Fraunhofer Institute for Solar Energy Systems, ISE with the support of PSE Projects GmbH, Freiburg, 2024, https://www.ise.fraunhofer.de/content/dam/ise/de/documents/publications/studies/Photovoltaics-Report.pdf
- ↑ IRENA (2024), Renewable power generation costs in 2023, International Renewable Energy Agency, Abu Dhabi. https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2024/Sep/IRENA_Renewable_power_generation_costs_in_2023.pdf
- ↑ WindStats. Bosch and van Rijn. Retrieved 2 January 2025.
- ↑ Dutch government supercharges offshore wind target. 21 March 2022.
- ↑ Wind turbines kill to many birds and bats - How can we make them safer? Katarina Zimmer, 2023.
- ↑ Time to shake up the pile driving industry. TU Delft, 2023.
- ↑ Wind energy circularity challenges. European Union. 2023.
- ↑ 15 MW Rare-Earth-Free Offshore Wind Turbine Seeks Path to Market. Adnan Durakovic. 2022.
- ↑ Why aren't we looking for more hydropower? MIT Climate Wiki, https://climate.mit.edu/ask-mit/why-arent-we-looking-more-hydropower, 2021
- ↑ Xu, R., Zeng, Z., Pan, M. et al. A global-scale framework for hydropower development incorporating strict environmental constraints. Nat Water 1, 113–122 (2023). https://doi.org/10.1038/s44221-022-00004-1
- ↑ Ahialey EK, Kabo-Bah AT, Gyamfi S. Impacts of LULC and climate changes on hydropower generation and development: A systematic review. Heliyon. 2023 Oct 27;9(11):e21247. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e21247. PMID: 37964847; PMCID: PMC10641164.
- ↑ Biogas Outlook 2024. Biogas Denemarken. 2024.
- ↑ Renewable Energy by Country Rakshit Jain, 2024
- ↑ Are electric cars cleaner https://www.transportenvironment.org/topics/cars/are-electric-cars-cleaner
- ↑ 21,0 21,1 Netherlands: Heat Pump Market Report. Frank Akterberg, May 2025.
- ↑ 22,0 22,1 22,2 New rules for heat pumps in The Netherlands. Brick Nest, 2025.
- ↑ Domestic heat pumps: Life cycle environmental impacts and potential implications for the UK. Benjamin Greening, Adisa Azapagic. 2012.
- ↑ 'Agra si, mino NO!' the Tio Maria copper mine, state terrorism and social war by every means in the Tamba Valley, Peru, A. Dunlap, 2019
- ↑ Chile Copper Industry: Electricity Consumption Projections for 2023-2034. Cody Mcfarlane. 2024.
- ↑ Desalination in Chile: A crucial challange for sustainable development. José Domingo Villanueva González. 2024.
- ↑ An Economic Evaluation of Health and Agricultural Damages Caused by Copper Mining in Chile. Levi Campos et al. 2022.
- ↑ Addressing concerns about desalination: A way forward. SLR. 2025.
- ↑ Desalination is not the only answer to Chiles water problems. Martyna Brychcy et al. 2020.
- ↑ Membrane technology for a sustainable copper mining industry: The Chilean paradigm. Humberto Estay et al. 2021.
- ↑ EuRIC Metal Recycling Factsheet. https://circulareconomy.europa.eu/platform/sites/default/files/euric_metal_recycling_factsheet.pdf
- ↑ World Resources Institute. https://www.wri.org/insights/pivotal-role-recycled-copper-energy-transition
- ↑ Trends in Extraction of Rare Earth Elements from Coal Ashes. Gjergf Dodbiba et al. 2023.
- ↑ Recovery of strategically important critical minerals from mine tailings. Shuronjit Kumar Sarker et al. 2022.
- ↑ Walstra, J.G. (2024, September), Financing new nuclear, Governments paying the price?, Amsterdam, The Netherlands: Profundo. https://wisenederland.nl/wp-content/uploads/2024/10/Financing-of-new-nuclear-Governments-paying-the-price-Profundo.pdf
- ↑ Underground disposal safe for dutch nuclear waste De Ingenieur, 2018.
- ↑ The nuclear hurdle to a renewable future and fossil fuel phase-out. CAN, Climate Action Network Europe. https://caneurope.org/position-paper-nuclear-energy/
