Klimaatwiki - Gebruikersbijdragen [nl]

Gevolgen voor de gezondheid

2025-12-10T21:26:44Z

Fredzj: /* Gevolgen voor de gezondheid */ cijfers aangepast n.a.v. our world in data

Gevolgen voor de gezondheid

2025-12-10T21:24:36Z

Fredzj: /* Eenvoudig uitgelegd */ knokkelkoorts vervangen door dengue-koorts ivm consistentie en internationaal gebruik

Wat geeft ons hoop?

2025-12-10T17:24:14Z

Fredzj: /* Wat geeft ons hoop? */ typo hersteld

Wondermiddelen

2025-12-09T11:34:54Z

Fredzj: /* Wondermiddelen */ we we = we

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In een zin''' =

{| class="wikitable" 
| Zogenoemde ‘wondermiddelen’ – geo‑engineering, koolstofafvang‑en‑opslag, BECCS, grootschalig bomen planten, groene en blauwe waterstof/biodiesel, groene groei, regeneratieve landbouw en mestvergisting – beloven grote CO₂‑reducties of snelle koeling, maar elk kent aanzienlijke technische, economische en ecologische beperkingen, waardoor ze alleen als onderdeel van een bredere, gecombineerde klimaatstrategie bruikbaar zijn. 
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0"> De klimaatcrisis kan niet door één ‘wondermiddel’ worden opgelost. Deze technologieën en benaderingen worden vaak als 'wondermiddelen' aangeprezen omdat ze een aantrekkelijke, ogenschijnlijk krachtige manier bieden om de klimaatcrisis te verzachten—vaak met de belofte van grote CO₂‑reducties, relatief snelle impact en daarbij de mogelijkheid om bestaande economische structuren te behouden. De meest genoemde wondermiddelen zijn:

* '''Geo‑engineering (klimaatengineering)''' – Grote‑schaal technieken die de aarde kunstmatig koelen, bijvoorbeeld door de zonnestraling te reflecteren. Ze kunnen de opwarming snel temperen, maar brengen grote onzekerheden, mogelijke neveneffecten en governance‑problemen met zich mee. Bovendien doen ze niets aan de oorzaak van de opwarming, de uitstoot van broeikasgassen.
* '''Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification, SRM)''' – Een specifieke vorm van geo‑engineering waarbij aerosolen of andere reflectoren in de stratosfeer worden gebracht om een deel van het inkomende zonlicht terug te kaatsen. Het werkt snel, maar kan regionale neerslagpatronen verstoren en vereist permanente onderhoudsinspanningen.
* '''Koolstofverwijdering en -opslag (CDR & CCS)''' – Het afvangen van CO₂ uit de lucht (directe luchtcaptatie) of uit industriële processen (Carbon Capture and Storage) en vervolgens veilig ondergronds opslaan. Technologieën zijn energie‑intensief, kostbaar en nog niet op commerciële schaal operationeel.
* '''BECCS (Bio‑Energy with Carbon Capture and Storage)''' – Biomassa wordt verbrand voor energie, waarna de daarbij vrijkomende CO₂ wordt afgevangen en opgeslagen. Het biedt negatieve emissies, maar vraagt enorme landoppervlakken en kan concurreren met voedselproductie.
* '''Bomen planten''' – Herbebossing draagt bij aan CO₂‑absorptie, maar de capaciteit is onvoldoende om de gigatonnen‑emissies te compenseren zonder aanvullende maatregelen.
* '''Groene brandstoffen'''
** ''Biodiesel'': Vermindert fossiele olie, maar vereist landbouwgrond en kan voedsel‑/landconflicten veroorzaken.
** ''Groene waterstof'': Wordt geproduceerd via elektrolyse met hernieuwbare stroom; biedt echte nul‑emissies, maar is momenteel duur en afhankelijk van schaarse mineralen.
** ''Blauwe waterstof'': Wordt gemaakt uit aardgas met CCS; verlaagt de CO₂‑uitstoot, maar lekken en de energie‑intensiteit beperken de netto‑voordelen.
* '''Groene groei (Green Growth)''' – Het idee dat economische groei hand‑in‑hand kan gaan met milieudoelstellingen. Kritisch omdat groei doorgaans meer hulpbronnen vraagt dan duurzaam kan compenseren.
* '''Regeneratieve landbouw''' – Praktijken zoals cover crops, agroforestry en bodem‑herstel die koolstof in de bodem opslaan, biodiversiteit bevorderen en emissies verlagen. Heeft groot potentieel, maar vereist brede adoptie en ondersteunend beleid.
* '''Mestvergisting''' – Het vangen van methaan uit dierlijke mest en organisch afval en omzetten in biogas. Vermindert broeikasgassen en levert een hernieuwbare energiebron, maar die wordt beperkt door de schaal en benodigde infrastructuur.

Een geïntegreerde aanpak waarin [[mitigatie]] wordt gecombineerd met stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen is de enige realistische oplossing.
</div>

= Wondermiddelen =
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Wondermiddelen#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''

Geo-engineering mag geen technocratische shortcut zijn. Als we er ooit gebruik van moeten maken, dan moet het een beperkte, tijdelijke optie zijn om de opwarming op korte termijn te beperken. Intussen moeten we hard werken om netto nuluitstoot te bereiken en uiteindelijk de koolstof die we al hebben uitgestoten, terug te dringen. Het is nadrukkelijk geen vervanging voor koolstofreductie.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/revisiting-the-geoengineering-question Revisiting the Geoengineering Question | The Climate Brink — Substack]</ref>

Zie ook [[Wondermiddelen#Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al|Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al]].

== Kapitalisme en groei ==
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.

Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref>

Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/ Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</ref>

Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/ The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</ref>

Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.

Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.

Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.

== Greenwashing ==
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan werkelijk het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/ Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html How greenwashing fools us | New York Times]</ref>

Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3 Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</ref>

In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/ Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.

Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.

De kritische journalistieke website DeSmog publiceert een database van bedrijven in de reclame- en PR-sector die de reputatie van hun klanten in de fossiele brandstoffensector beschermen en greenwashing-campagnes opzetten om het publiek ervan te overtuigen dat klimaatverandering geen urgente bedreiging vormt.<ref>[https://www.desmog.com/advertising-pr-database/ Advertising & Public Relations Database | DeSmog]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== AI ==
AI wordt vaak aangeprezen als een middel om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en de klimaatcrisis op te lossen. Een commentaar in Nature door een werknemer van Microsoft noemt vijf mogelijkheden om dit te realiseren.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-025-02641-4 Net zero needs AI — five actions to realize its promise | Nature]</ref> Het stuk beweert: "Zonder kunstmatige-intelligentietechnologieën is het onmogelijk om tegen 2050 een evenwicht te bereiken tussen door de mens veroorzaakte broeikasgasemissies en koolstofverwijdering." Het gaat nauwelijks in op de negatieve kanten van het gebruik van AI, de grote energieconsumptie maar vooral de mogelijkheid dat AI kan worden gebruikt om meer olie en gas op te sporen.

Dat laatste is het onderwerp van een artikel in The Atlantic dat onthult hoe Microsoft met twee tongen spreekt over AI.<ref>[https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/09/microsoft-ai-oil-contracts/679804/ Microsoft’s Hypocrisy on AI | The Atlantic]</ref> In een witboek van Microsoft staat dat AI het antwoord is op een "planetaire crisis" en worden manieren genoemd waarop AI kan worden gebruikt om voedselverspilling tegen te gaan en de koolstofverwijdering te versnellen door AI in te zetten voor het ontwerpen van groene technologieën.

Maar tegelijkertijd brengt het bedrijf zijn AI-tools op de markt voor fossiele-brandstofbedrijven, waarmee het hen helpt nieuwe olie- en gasreserves te vinden en de productie te verhogen, ondanks publieke beloften om de uitstoot te verminderen. Interne documenten en interviews met werknemers tonen deze dubbele strategie aan, wat wijst op een conflict tussen Microsofts klimaatgerichte branding en zijn commerciële banden met de fossiele brandstoffensector. Deze activiteiten en hun impact op het milieu zijn niet openbaar gemaakt, wat beleggers zorgen baart.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Geo-engineering (klimaatengineering) ==
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">[https://www.geoengineeringmonitor.org/ What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</ref>

Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).

In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</ref>

Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</ref>

== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ==
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.

''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.

Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" />

''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO2) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Koolstofverwijdering en opslag (CDR en CCS) ==

'''Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO2 uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur. Het heeft, in tegenstelling tot hernieuwbare energie, geen direct nut. "De waarde ervan is volledig sociaal en politiek geconstrueerd. Zonder krachtig overheidsbeleid valt er geen winst te behalen, en daarom zijn al die bedrijven afhankelijk van [[Mitigatie#Emissierechten (ETS)|CO2-compensatie]] om dit op de markt te brengen."'''<ref>[https://www.groene.nl/artikel/kijk-niet-naar-het-afvoerputje-draai-de-kraan-dicht ‘Kijk niet naar het afvoerputje. Draai de kraan dicht’ | De Groene Amsterdammer]</ref>

Zie ook: [[Mitigatie#Negatieve emissie|Negatieve emissies]].

Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO2 verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO2, waardoor het broeikasgasniveau actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/ The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</ref>

Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.

''Carbon Capture and Storage'' (CCS) vangt CO2-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO2 de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO2 wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO2 die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.

''Direct Air Capture'' (DAC) verwijst naar engineered systemen die CO₂ direct uit de omgevingslucht zuigen, scheiden en vervolgens opslaan (bijvoorbeeld in geologische formaties) of hergebruiken (bijv. als grondstof voor synthetische brandstoffen).
[[Bestand:Carbfix.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische uitleg van de Climeworks-CarbFix injectie Hellisheidi, Iceland.<ref name=":1">[https://www.frontiersin.org/journals/climate/articles/10.3389/fclim.2019.00010/full The Role of Direct Air Capture in Mitigation of Anthropogenic Greenhouse Gas Emissions | Frontiers in Climate]</ref> Bron: Frontiers in Climate [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

De auteurs van een artikel in Frontiers in Climate (werkzaam bij het bedrijf ClimeWorks)<ref name=":1" /> zien DAC als een waardevolle bijdrage aan het bereiken van netto-nul uitstoot, mits die kan worden opgeschaald naar verwijdering van gigatonnen CO2 per jaar in 2050. Op dit moment gaat het om ongeveer 10 duizend ton.<ref>[https://www.iea.org/energy-system/carbon-capture-utilisation-and-storage/direct-air-capture Direct Air Capture | International Energy Agency IEA]</ref>

[[Bestand:DAC.jpg|miniatuur|300x300px|''Orca in IJsland is een DAC installatie van ClimeWorks die kooldioxide uit de lucht haalt met enorme ventilatoren en ondergronds opslaat in vulkanisch gesteente.''<ref>[https://singularityhub.com/2021/09/09/the-worlds-largest-direct-air-capture-plant-is-now-pulling-co2-from-the-air-in-iceland/ The World’s Largest Direct Air Capture Plant Is Now Pulling CO2 From the Air in Iceland | Singularity Hub]</ref>]]Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen.

Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO2 naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met koolstofverwijdering ambities. CCS en DAC mogen ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</ref> <ref>[https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</ref>

Daar komt bij dat de planeet niet zoveel kooldioxide diep onder de grond kan opslaan als eerder werd gedacht. Een nieuwe schatting suggereert dat de geologische opslagruimte voor koolstof al in 2200 op zou kunnen raken.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-025-02790-6 Earth’s capacity to store carbon could max out surprisingly soon | Nature]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-09423-y A prudent planetary limit for geologic carbon storage | Nature]</ref> Bovendien bestaat hetrisico dat kooldioxide uit de ondergrondse reservoirs lekt en weer in de atmosfeer terechtkomt. Dus we kunnen er niet op vertrouwen om aan de dringende behoefte om de klimaatverandering te vertragen te voldoen.

De vraag waar de koolstof moet worden opgeslagen is ook cruciaal. Sommige van de plaatsen met het grootste opslagpotentieel, zoals Indonesië, Brazilië en enkele landen in Afrika, zouden uiteindelijk opgezadeld kunnen worden met een probleem dat zij niet hebben veroorzaakt. De oplossing van de onderzoekers is duidelijk: de uitstoot nu drastisch verminderen.

== BECCS ==
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO2 uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO2 die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO2 omzet in brandstof.

Dit klinkt goed, maar heeft ook een groot nadeel: zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6 Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout.

Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en beschikbaarheid van zoetwater) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.

== Overzicht geo-engineering projecten ==

Geoengineering Monitor publiceert een interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/ Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie.
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Alleen bomen planten is niet genoeg ==
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO2 te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0 Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</ref>

De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.
Een artikel in Nature Food<ref>[https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1 Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.

Volgens een publicatie in Science in 2025<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adj6841 Land availability and policy commitments limit global climate mitigation from forestation | Science]</ref> is er ongeveer 389 miljoen hectare op aarde die potentieel gebruikt zou kunnen worden voor herbebossing – ongeveer de helft van eerdere schattingen. Dit cijfer is gebaseerd op onderzoek waarbij steden, landbouwgrond, gebieden met een risico op verlies van biodiversiteit en regio's met onvoldoende water buiten beschouwing zijn gelaten. Het onderzoek sloot ook besneeuwde gebieden uit die warmte reflecteren, omdat de donkere boomkruinen daar meer kwaad dan goed zouden doen. De resultaten tonen aan dat herbebossing niet mag worden beschouwd als een vervanging voor het stoppen van ontbossing elders of het snel verminderen van de uitstoot van fossiele brandstoffen.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Groene brandstoffen ==
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.

=== Bio-energie ===
Een grote misvatting over klimaatverandering in Europa is dat het verbranden van bossen een goed idee is om 'groene' energie op te wekken. Een rapport van Tufts University stelt vast:<ref name=":0">[https://www.bu.edu/eci/files/2019/06/ClimatePolicyBrief8.pdf A Critical Look at Forest Bioenergy: Exposing a high carbon “climate solution” | Global Development And Environment Institute, Tufts University]</ref>

*Bij de verbranding van bosbiomassa komt per energie-eenheid 65% meer CO2 vrij dan bij steenkool en bijna drie keer meer dan bij gas.

*Maar in de officiële statistieken van Europa wordt dit beschouwd als "hernieuwbare energie" zonder koolstofuitstoot.

*Bijna tweederde van de hernieuwbare energie in Europa is nu afkomstig van biomassa.

Bossen worden gekapt om industriële brandstof te leveren en als gevolg daarvan neemt de biodiversiteit op aarde af.
[[Bestand:Bio-energie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de uitstoot van energiecentrales op aardgas, kolen en biomassa. Bron: Tufts.''<ref name=":0" />]]

Het rapport laat zien dat het gebruik van bossen voor energie niet leidt tot een vermindering van de koolstofuitstoot en dat het het verlies van natuur versnelt.

=== Biodiesel ===
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO2 en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Strategieën tegen klimaatverandering#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf Energy Transistion Projects | SIMECO]</ref>]]
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.

In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof.

Dit zijn voorbeelden van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref>

Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”

Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.

Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref>

=== Waterstof in allerlei kleuren ===
Met kleuren wordt aangegeven in welke mate waterstof duurzaam is. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Zie: [[Strategieën tegen klimaatverandering#De echte impact van 'blauwe' waterstof|De echte impact van blauwe waterstof]].

[[Duurzame oplossingen#Groene_waterstof|Groene Waterstof]] kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. Voor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO2 uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref>

'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO2 wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO2 uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.

'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO2 wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO2-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO2 uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken.

Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen.

[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

=== De echte impact van 'blauwe' waterstof ===

Een rapport van Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/reports/kind-of-blue/ Kind of Blue — The real climate impact of Blue Hydrogen and Gas-CCS | Carbon Tracker]</ref> stelt dat de hoeveelheid CO2 die vrijkomt bij projecten voor blauwe waterstof en gas-[[Strategieën tegen klimaatverandering#Koolstofverwijdering|CCS]] twee tot drie keer hoger kan zijn dan de gerapporteerde hoeveelheid wanneer gekeken wordt naar de uitstoot bij de winning, verwerking en het transport van gas.

Voorstanders van technologieën voor koolstofafvang, -gebruik en -opslag (CCUS) zeggen dat op CCUS gebaseerde waterstof (ook bekend als ‘blauwe’ waterstof) en gascentrales met CCS (ook bekend als gas-CCS) kunnen helpen om de koolstofvoetafdruk van de industrie en de energiesector te verkleinen.

In dit rapport wordt gekeken naar de mogelijke gevolgen van op gas gebaseerde CCUS-technologieën voor het klimaat, ervan uitgaande dat de technologie werkt zoals de CCUS-industrie beweert. Dit probleem is vooral belangrijk voor het Verenigd Koninkrijk en de EU. Na de energiecrisis van 2022-2023 zijn zij meer afhankelijk van geïmporteerd LNG, met name uit de VS.

De conclusie van het rapport luidt als volgt:

*Blauwe waterstof- en gas-CCS-projecten zijn niet noodzakelijkerwijs koolstofarm.
*Het gebruik van gas voor CCUS zal de uitstoot verhogen.
*De koolstofintensiteit van blauwe waterstof wordt onderschat.
*We besparen niet zoveel koolstof als we denken wanneer we gas-CCS gebruiken.
*De manier waarop we het milieu beoordelen, is gebrekkig.
*Projecten waarbij gas wordt gebruikt, kunnen plannen om de koolstofuitstoot te verminderen in de weg staan.

Daar komt bij dat "…fossiele-brandstofbedrijven en aanverwante organisaties de belangrijkste lobbyisten zijn voor CCUS-subsidies en dat deze subsidies ten koste gaan van zowel de belastingbetaler als de toekomstige gezondheid van onze planeet," volgens een artikel in ''Environmental Science & Policy''.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S146290112500187X Tracing sources of funds used to lobby the US government about carbon capture, use, and storage | Environmental Science & Policy]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Groene groei (''Green growth'') ==
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses 7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden.

Binnen de duurzaamheidswetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken.

Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713 Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_ Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531 Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</ref>

Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9 The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf Limits to economic growth | Nature Physics]</ref>

Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/ Over economie en groei | Boekenkrant]</ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94 Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</ref>

Zie ook: [[Economische gevolgen#Onderschatting door neoklassieke economen|Onderschatting door neoklassieke economen]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regeneratieve landbouw ==
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref>

Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven - zoals Cargill, Bayer en Unilever - die de term gebruiken, hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref>

In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.

De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals ''no-till'', waarbij de grond zo min mogelijk wordt beroerd, en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.

Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Mestvergisting ==
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

== Tip voor investeerders ==
In 2023 heeft de fossiele brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref>

De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.

Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]

En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei. De laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij stranded assets?
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Stranded Assets ==
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios. Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref>

Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot ''stranded assets''. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|koolstofbudget]] op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure [[Strategieën tegen klimaatverandering#Koolstofverwijdering en opslag|carbon capture]] technologie.

== Miljardenclaims ==
De mogelijkheid bestaat dat stranded assets leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref>

Dergelijke praktijken zijn een bedreiging voor overheden die serieus werk maken van een duurzamer economie.<ref name=":15">[https://insideclimatenews.org/project/cashing-out/ Cashing Out. The secretive system disrupting climate action and forcing big payouts to fossil fuel companies | Climate Inside News]</ref> In het Verenigd Koninkrijk klaagt een kolenbedrijf de overheid aan nadat milieuactivisten belangrijke klimaatzaken winnen voor een Britse rechtbank. Het geschil over de annulering van een kolenmijn komt op een moment dat regeringen worden geconfronteerd met honderden miljarden dollars aan claims van buitenlandse investeerders in verband met de uitfasering van fossiele brandstoffen.

Honduras is een van de armste landen van het westelijk halfrond. Maar dat heeft buitenlandse bedrijven er niet van weerhouden om een golf van rechtszaken tegen het kleine land aan te spannen.<ref name=":15" /> Deze claims hebben een totale waarde van ongeveer 20 miljard dollar. Dat is meer dan vijf keer de overheidsuitgaven van Honduras vorig jaar.

De claims maken deel uit van een systeem dat ''investor-state dispute settlement'' of ISDS wordt genoemd. Dit systeem is moeilijk te doorgronden en is gunstig voor bedrijven. Het stelt buitenlandse investeerders in staat om juridische stappen te ondernemen voor groepen arbiters die geen deel uitmaken van het nationale rechtssysteem. Het ISDS stelt bedrijven in staat om grote sommen geld te eisen van regeringen als zij vinden dat hun investeringen schade hebben geleden. Dit kan zelfs gebeuren als de schade het gevolg is van regels die mensen beschermen tegen zaken als vervuiling of andere gevaren.

Deze tribunalen hebben honderden miljoenen of zelfs miljarden dollars toegekend aan bedrijven, zelfs in gevallen waarin zij nationale wetten aan hun laars lapten, het milieu vervuilden of werden beschuldigd van schendingen van de mensenrechten. De meeste van deze zaken zijn aangespannen door bedrijven uit rijke landen tegen ontwikkelingslanden, wat critici ertoe heeft aangezet te zeggen dat ISDS fungeert als een vorm van modern kolonialisme.

== Doodlopende wegen ==
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref>

Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.

De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.

Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland.

Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ==
Dit schrijft ''Geoengineering Monitor'':<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</ref>

"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."

"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-12-09T10:34:06Z

Fredzj: /* Gevolgen voor de gezondheid */ ik heb hier de cijfers 0,7-1,3% gecontextualiseerd door erop te wijzen dat dergelijke uitgavenstijgingen ramplzalig kunnen uitpakken voor LML's

Gevolgen voor de gezondheid

2025-12-09T10:27:40Z

Fredzj: /* Oprukkende infectieziekten */ ik heb de wellicht angstaanjagende cijfers over zika, dengue en westnijl iets genuanceerd door te wijzen op het grote percentage infecties zonder ernstige gevolgen

Gevolgen voor de gezondheid

2025-12-09T09:31:36Z

Fredzj: /* Oprukkende infectieziekten */ knokkelkoorts vervangen door dengue-koorts vanwege consistentie van taal

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-30T14:21:04Z

Fredzj: /* Gevolgen voor de gezondheid */ spatie verwijderd

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die (in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC#Wat zijn SSP’s?|ontwikkelingsscenario's]] (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen [[Gevolgen voor de atmosfeer#Extreem weer|extreme (weers)omstandigheden]] zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Hoewel recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van [[Gevolgen voor de gezondheid#Oprukkende infectieziekten|tropische ziekten]] omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid. Zie [[Sociale en politieke gevolgen#Sociale en politieke gevolgen|Sociale en politieke gevolgen]].
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref> Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|buitenwerkers]] die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral [[Gevolgen voor de gezondheid#Bevolkingsgroepen met chronische ziekte, beperkte toegang tot gezondheidszorg, gebrek aan sociale steun of veilige leefomstandigheden|sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen]] tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt [[Gevolgen voor de gezondheid#Regionale verschillen|Zuid-Europa]] het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). (Zie ook [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]])

Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rust, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden soms onvoldoende rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
'''In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.'''<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en dus langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die in het verleden vooral optraden in de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiëne door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk doen toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

In 2024 waren er 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens (gewone steekmug)'' en ''Aedes albopictus (tijgermug)'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en wordt de jaarlijkse periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen langer.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bevolkingsgroepen met chronische ziekte, beperkte toegang tot gezondheidszorg, gebrek aan sociale steun of veilige leefomstandigheden ===
'''Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>'''

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor schaden ze welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met chronische aandoeningen zoals hartziekten, kanker, COPD of long-COVID of een anderszins zwakke gezondheid.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat [[Klimaatrechtvaardigheid#Klimaatrechtvaardigheid|klimaatrechtvaardigheid]] direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid(szorg).

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de kans op miskramen, laag geboortegewicht en geslachtsverhouding (relatief minder jongens) op tal van manieren beïnvloeden. Ook blijkt dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, plasbuisdefecten (hypospadie), autisme, gespleten gehemelte (OFC), en hartafwijkingen verhoogd.

''"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap,"'' zegt een van de onderzoekers. ''"Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen,"'' voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte) en gedrag, afhankelijk zijn van verzorgers, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zestig jaar geleden, volgens een analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid kunnen verlagen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren. Het ligt voor de hand aan te nemen dat deze effecten sterker zijn in armere landen.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/mar/08/florida-bill-extreme-heat-worker-protection Florida passes ‘cruel’ bill curbing water and shade protections for workers | The Guardian]</ref> <ref>[https://eu.naplesnews.com/story/news/2024/05/07/florida-no-shade-law-endangers-airport-workers-outdoor-laborers-farmworkers-gardeners/73369893007/ No shade, no water, no breaks: DeSantis' new law threatens Florida outdoor worker health | Naples Daily News]</ref> De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarmingsscenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgasemissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bnp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Bij opwarming van minder dan 2 °C stijgen de blootstelling aan en het risico op wijdverspreide, niet te compenseren, vochtige hittegolven nog niet zo hard. Maar bij opwarming van 3 °C neemt die blootstelling sterk toe. Delen van het Midden-Oosten en de Indusvallei ervaren korte overschrijdingen van het aantal hitte-uren bij slechts 1,5 °C opwarming. Wijdverspreidere, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

Voor miljarden mensen zullen in de toekomst vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en andere strategieën vergen om de hitte te beperken. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers in 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatiesysteem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast aan warmere of koudere temperaturen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie [[Klimaatrechtvaardigheid#Klimaatrechtvaardigheid|Klimaatrechtvaardigheid]].) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T13:10:08Z

Fredzj: paar lichte tekstuele veranderingen

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Ondanks dat recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rust, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden soms onvoldoende rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en dus langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die in het verleden vooral optraden in de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk doen toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

In 2024 waren er 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens (gewone steekmug)'' en ''Aedes albopictus (tijgermug)'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en wordt de jaarlijkse periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen langer.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bevolkingsgroepen met chronische ziekte, beperkte toegang tot gezondheidszorg, gebrek aan sociale steun of veilige leefomstandigheden ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor schaden ze welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met chronische aandoeningen zoals hartziekten, kanker, COPD of long-COVID of een anderszins zwakke gezondheid.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid(szorg).

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de kans op miskramen, laag geboortegewicht en geslachtsverhouding (relatief minder jongens) op tal van manieren beïnvloeden. Ook blijkt dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, plasbuisdefecten (hypospadie), autisme, gespleten gehemelte (OFC), en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte) en gedrag, afhankelijk zijn van verzorgers, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zestig jaar geleden, volgens een analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid kunnen verlagen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren. Het ligt voor de hand aan te nemen dat deze effecten sterker zijn in armere landen.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. [REF NODIG] De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarmingsscenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgasemissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bnp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Bij opwarming van minder dan 2 °C stijgen de blootstelling aan en het risico op wijdverspreide, niet te compenseren, vochtige hittegolven nog niet zo hard. Maar bij opwarming van 3 °C neemt die blootstelling sterk toe. Delen van het Midden-Oosten en de Indusvallei ervaren korte overschrijdingen van het aantal hitte-uren bij slechts 1,5 °C opwarming. Wijdverspreidere, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

Voor miljarden mensen zullen in de toekomst vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en andere strategieën vergen om de hitte te beperken. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers in 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatiesysteem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast aan warmere of koudere temperaturen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T12:52:20Z

Fredzj: /* Wat staat ons deze eeuw te wachten? */ Ik ben bbp vervangen door bnp in 'Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.'

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Ondanks dat recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rust, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden soms onvoldoende rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en dus langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die in het verleden vooral optraden in de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk doen toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

In 2024 waren er 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens (gewone steekmug)'' en ''Aedes albopictus (tijgermug)'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en wordt de jaarlijkse periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen langer.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bevolkingsgroepen met chronische ziekte, beperkte toegang tot gezondheidszorg, gebrek aan sociale steun of veilige leefomstandigheden ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor schaden ze welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met chronische aandoeningen zoals hartziekten, kanker, COPD of long-COVID of een anderszins zwakke gezondheid.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid(szorg).

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de kans op miskramen, laag geboortegewicht en geslachtsverhouding (relatief minder jongens) op tal van manieren beïnvloeden. Ook blijkt dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, plasbuisdefecten (hypospadie), autisme, gespleten gehemelte (OFC), en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte) en gedrag, afhankelijk zijn van verzorgers, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zestig jaar geleden, volgens een analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid kunnen verlagen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren. Het ligt voor de hand aan te nemen dat deze effecten sterker zijn in armere landen.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. [REF NODIG] De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarmingsscenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgasemissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bnp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T12:49:53Z

Fredzj: /* Wat staat ons deze eeuw te wachten? */ de zin "Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt." vind ik raar. Het 'naarmate' begrijp ik niet.

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Ondanks dat recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rust, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden soms onvoldoende rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en dus langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die in het verleden vooral optraden in de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk doen toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

In 2024 waren er 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens (gewone steekmug)'' en ''Aedes albopictus (tijgermug)'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en wordt de jaarlijkse periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen langer.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bevolkingsgroepen met chronische ziekte, beperkte toegang tot gezondheidszorg, gebrek aan sociale steun of veilige leefomstandigheden ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor schaden ze welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met chronische aandoeningen zoals hartziekten, kanker, COPD of long-COVID of een anderszins zwakke gezondheid.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid(szorg).

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de kans op miskramen, laag geboortegewicht en geslachtsverhouding (relatief minder jongens) op tal van manieren beïnvloeden. Ook blijkt dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, plasbuisdefecten (hypospadie), autisme, gespleten gehemelte (OFC), en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte) en gedrag, afhankelijk zijn van verzorgers, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zestig jaar geleden, volgens een analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid kunnen verlagen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren. Het ligt voor de hand aan te nemen dat deze effecten sterker zijn in armere landen.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. [REF NODIG] De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarmingsscenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T12:47:29Z

Fredzj: /* Landarbeiders */ referentie vereist

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Ondanks dat recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rust, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden soms onvoldoende rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en dus langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die in het verleden vooral optraden in de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk doen toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

In 2024 waren er 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens (gewone steekmug)'' en ''Aedes albopictus (tijgermug)'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en wordt de jaarlijkse periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen langer.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bevolkingsgroepen met chronische ziekte, beperkte toegang tot gezondheidszorg, gebrek aan sociale steun of veilige leefomstandigheden ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor schaden ze welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met chronische aandoeningen zoals hartziekten, kanker, COPD of long-COVID of een anderszins zwakke gezondheid.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid(szorg).

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de kans op miskramen, laag geboortegewicht en geslachtsverhouding (relatief minder jongens) op tal van manieren beïnvloeden. Ook blijkt dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, plasbuisdefecten (hypospadie), autisme, gespleten gehemelte (OFC), en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte) en gedrag, afhankelijk zijn van verzorgers, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zestig jaar geleden, volgens een analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid kunnen verlagen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren. Het ligt voor de hand aan te nemen dat deze effecten sterker zijn in armere landen.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. [REF NODIG] De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T12:46:23Z

Fredzj: /* Onderwijs */ Hier is een kans om klimaatrechtvaardigheid in te brengen

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Ondanks dat recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rust, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden soms onvoldoende rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en dus langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die in het verleden vooral optraden in de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk doen toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

In 2024 waren er 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens (gewone steekmug)'' en ''Aedes albopictus (tijgermug)'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en wordt de jaarlijkse periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen langer.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bevolkingsgroepen met chronische ziekte, beperkte toegang tot gezondheidszorg, gebrek aan sociale steun of veilige leefomstandigheden ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor schaden ze welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met chronische aandoeningen zoals hartziekten, kanker, COPD of long-COVID of een anderszins zwakke gezondheid.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid(szorg).

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de kans op miskramen, laag geboortegewicht en geslachtsverhouding (relatief minder jongens) op tal van manieren beïnvloeden. Ook blijkt dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, plasbuisdefecten (hypospadie), autisme, gespleten gehemelte (OFC), en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte) en gedrag, afhankelijk zijn van verzorgers, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zestig jaar geleden, volgens een analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid kunnen verlagen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren. Het ligt voor de hand aan te nemen dat deze effecten sterker zijn in armere landen.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T12:44:46Z

Fredzj: /* Kwetsbare bevolkingsgroepen */ ik heb een paar medische termen aangepast zoals orofaciale kloof.

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Ondanks dat recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rust, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden soms onvoldoende rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en dus langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die in het verleden vooral optraden in de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk doen toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

In 2024 waren er 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens (gewone steekmug)'' en ''Aedes albopictus (tijgermug)'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en wordt de jaarlijkse periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen langer.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bevolkingsgroepen met chronische ziekte, beperkte toegang tot gezondheidszorg, gebrek aan sociale steun of veilige leefomstandigheden ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor schaden ze welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met chronische aandoeningen zoals hartziekten, kanker, COPD of long-COVID of een anderszins zwakke gezondheid.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid(szorg).

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de kans op miskramen, laag geboortegewicht en geslachtsverhouding (relatief minder jongens) op tal van manieren beïnvloeden. Ook blijkt dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, plasbuisdefecten (hypospadie), autisme, gespleten gehemelte (OFC), en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte) en gedrag, afhankelijk zijn van verzorgers, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zestig jaar geleden, volgens een analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid kunnen verlagen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T11:16:42Z

Fredzj: Waarom wordt de malariamug (Anopheles maculipennis) niet genoemd en de gewone steekmug wel?

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Ondanks dat recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rust, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden soms onvoldoende rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en dus langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die in het verleden vooral optraden in de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk doen toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

In 2024 waren er 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens (gewone steekmug)'' en ''Aedes albopictus (tijgermug)'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en wordt de jaarlijkse periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen langer.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T11:06:58Z

Fredzj: de (Guardian)grafiek over de sterfte in de steden is onduidelijk over wat er wordt afgebeeld (ik kan de referentie niet inzien): gemiddeldes over 1991-2018 periode? medianen?

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Ondanks dat recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rust, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden soms onvoldoende rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T10:44:25Z

Fredzj: kwetsbare vervangen door een minder verhullende term

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Ondanks dat recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op vooral sociaal achtergestelde bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rustige toestand, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T10:39:28Z

Fredzj: kleinere taalwijzigingen

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme (weers)omstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Ondanks dat recent ontwikkelde waarschuwingssystemen het aantal dodelijke slachtoffers van natuurrampen verminderden, bedreigen steeds extremere (weers)omstandigheden het bestaan van mensen op tal van manieren. Indirecte effecten van extremere (weers)omstandigheden zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en, indirect, aan het ontstaan van ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra preventieve maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie, noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rustige toestand, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T10:16:10Z

Fredzj: ik heb de onzekerheid door de YLL VSL en SSP en SSP3 combinaties duidelijker weergegeven. Ik heb verduidelijkt dat het om cumulatieve kosten gaat over plm 25 jaar

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere of gemarginaliseerde bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten, zoönosen en voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die in 2025) al zeer gevoelig zijn (waren) voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten, opgeteld tot 2050, onder twee verschillende ontwikkelingsscenario's (SSP2 en SSP3) en twee morele waardesystemen (Years of Life Lost (YLL) en Value of Statistical Life (VSL)). De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van tussen de US$ 9 en 21 biljoen (1012) tussen 2024 en 2050, gelijk aan tussen de 0,7 en 1,3% van hun verwachte totale BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie en hun combinaties zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds extremere weersomstandigheden bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers recent echter wel kleiner geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rustige toestand, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-27T08:49:24Z

Fredzj: 'kwetsbare' is een sterk overgebruikt woord in medische literatuur. Zonder te zeggen 'waarvoor' is het vaag en vaak tautologisch. En het benadrukt slachtofferschap zonder de structurele sociale oorzaken te benoemen. 'Kwetsbare groepen lopen meer risico!' Laten we zeggen wat we bedoelen. "People experiencing poverty, discrimination, or chronic illness are at higher risk of poor health outcomes due to limited access to healthcare, social support, and safe living conditions."

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral armere bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health Climate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (2025) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van ten minste US$ 21 biljoen (1012) in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's met ieder een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie en hun combinaties zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds extremere weersomstandigheden bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers recent echter wel kleiner geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref> <ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rustige toestand, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-13T20:00:29Z

Fredzj: /* Sterfte door hittegolven */ ik kom hier op terug na betere lezing van refs 3 en 4

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (2025) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van ten minste US$ 21 biljoen (1012) in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's met ieder een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie en hun combinaties zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds extremere weersomstandigheden bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers recent echter wel kleiner geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rustige toestand, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 13 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref> Dit risico op hittestress zal op veel plekken op aarde ingrijpende gedragsveranderingen, en waar mogelijk culturele en technische veranderingen vergen.[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-13T19:54:26Z

Fredzj: /* Sterfte door hittegolven */ ik ben bezig ref 2 en 3 te bestuderen

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (2025) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van ten minste US$ 21 biljoen (1012) in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's met ieder een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie en hun combinaties zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds extremere weersomstandigheden bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers recent echter wel kleiner geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij Tw-waarden hoger dan 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen, zelfs in rustige toestand, snel stijgt. Dit kan leiden tot de dood<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Naarmate de leeftijd toeneemt, overgewicht en/of chronische ziekte in het spel is, ligt de kritische Tw echter tot wel 7 °C lager.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref>[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-13T19:36:19Z

Fredzj: /* Sterfte door hittegolven */ Ik heb de paragraaf over de natteboltemperatuur herschreven omdat ik die onduidelijk vond. Het kan misschien NOG wel beter

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (2025) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van ten minste US$ 21 biljoen (1012) in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's met ieder een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie en hun combinaties zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds extremere weersomstandigheden bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers recent echter wel kleiner geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Het menselijk lichaam koelt af doordat we gaan zweten en het zweet verdampt. Zweten is moeilijker naarmate de luchtvochtigheid toeneemt. Bij een hoge luchttemperatuur in combinatie met een hoge luchtvochtigheid (hoge hitte-index) kan ons lichaam zijn warmte slecht kwijt en dreigt oververhitting. Met zogenaamde nattebolthermometers meet men de natteboltemperatuur, Tw, die een maat is voor de temperatuur van ons lichaam na verdamping (gegeven de luchttemperatuur en de luchtvochtigheid). Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat bij waarden van Tw vanaf 31°C de kerntemperatuur van het lichaam van jonge, gezonde personen snel stijgt, wat kan leiden tot de dood.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref> Omdat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. Dat is bevestigd door onderzoekers van de Universiteit van Sydney, die vonden dat de limiet echter reeds bij 22 °C kan liggen bij oudere mensen.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref>[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-13T19:11:36Z

Fredzj: /* Sterfte door hittegolven */ "van broeikasgassen" toegevoegd

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (2025) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van ten minste US$ 21 biljoen (1012) in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's met ieder een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie en hun combinaties zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds extremere weersomstandigheden bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers recent echter wel kleiner geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Een maat voor de combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid is de zgn. nattebol temperatuur Tw, die wordt gemeten met een nattebol thermometer. Dit is een thermometer gewikkeld in een vochtig stukje katoen. Als water verdampt, koelt het de bol af, waardoor Tw een goede benadering is van de manier waarop zweten het menselijk lichaam koelt.

Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. De onderzoekers constateerden dat in jonge, gezonde personen de kerntemperatuur van hun lichaam boven een Tw van 31°C snel stijgt, wat kan leiden tot de dood.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>

Dat is bevestigd door onderzoek aan de Universiteit van Sydney. Deze onderzoekers vonden echter dat de limiet veel lager is voor ouderen. Die zou 22 °C kunnen zijn.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref>
[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie zijn van wat er kan gebeuren als de uitstoot van broeikasgassen ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-13T19:07:52Z

Fredzj: /* Gezondheidsrisico’s van extreme hitte */ In de legenda onder de EU en Lat Am steden heb ik het woord 'gemiddelde' toegevoegd, omdat 239 in Sao Paulo raar is in zo'n lange periode

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (2025) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van ten minste US$ 21 biljoen (1012) in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's met ieder een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie en hun combinaties zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds extremere weersomstandigheden bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers recent echter wel kleiner geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 2] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Een maat voor de combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid is de zgn. nattebol temperatuur Tw, die wordt gemeten met een nattebol thermometer. Dit is een thermometer gewikkeld in een vochtig stukje katoen. Als water verdampt, koelt het de bol af, waardoor Tw een goede benadering is van de manier waarop zweten het menselijk lichaam koelt.

Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat een Tw van 35°C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. De onderzoekers constateerden dat in jonge, gezonde personen de kerntemperatuur van hun lichaam boven een Tw van 31°C snel stijgt, wat kan leiden tot de dood.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>

Dat is bevestigd door onderzoek aan de Universiteit van Sydney. Deze onderzoekers vonden echter dat de limiet veel lager is voor ouderen. Die zou 22 °C kunnen zijn.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref>
[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (een leeftijdsgroep met een hoog sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse gemiddelde aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie is van wat er kan gebeuren als de uitstoot ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-10T21:12:25Z

Fredzj: leesbaarheid vergroot (hopelijk) door inkorten of punt zetten. In de legenda van de bivariate kaart staat "en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn". Dat stukje begrijp ik niet. Ik wil als ik meer tijd heb referentie 11 nalezen om te kijken of het nu 31 of 35 graden moet zijn. Verder wil nakijken hoe het zit met kankerrisico in de zin "Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde "

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (2025) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van ten minste US$ 21 biljoen (1012) in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's met ieder een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie en hun combinaties zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds extremere weersomstandigheden bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers recent echter wel kleiner geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Boeren trekken zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld schaarser, met ernstige gevolgen voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen naar verwachting miljoenen mensen proberen hun heil elders te zoeken, op zoek naar meer voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Het KNMI definieert een hittegolf als "een opeenvolging van [..] minimaal 5 zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger), waarvan er minimaal drie tropisch (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger) zijn.". [REFERENTIE 4] Hittegolven kunnen ernstige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu. Hittegolven kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en hun verspreidingspatroon is nog niet volledig begrepen. Elkaar snel opvolgende hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen van 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt vooral de (geestelijk) gezondheid, de veiligheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Denk bijvoorbeeld aan buitenwerkers die langdurig (zware) lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel landen in het Globale Zuiden zijn onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid-Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]De gezondheidsrisico's door extreme temperaturen nemen snel toe met de luchtvochtigheid. Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Vochtige hitte|Vochtige hitte]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>
[[Bestand:Heat Index Calculator.jpg|miniatuur| De Heat Index Calculator berekent vijf niveaus, ‘Safe’, ‘Caution’, ‘Extreme Caution’, ‘Danger’ and ‘Extreme danger’, aan de hand van de luchttemperatuur en -vochtigheid.<ref>[https://www.isglobal.org/en/heat-index-calculator#hic-recommendations Heat Index Calculator | ISGlobal]</ref>]]
Een maat voor de combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid is de zgn. nattebol temperatuur Tw, die wordt gemeten met een nattebol thermometer. Dit is een thermometer gewikkeld in een vochtig stukje katoen. Als water verdampt, koelt het de bol af, waardoor Tw een goede benadering is van de manier waarop zweten het menselijk lichaam koelt.

Recent experimenteel onderzoek geeft sterke aanwijzingen dat een Tw van 35 °C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. De onderzoekers constateerden dat in jonge, gezonde personen de kerntemperatuur van hun lichaam boven een Tw van 31 °C snel stijgt, wat kan leiden tot de dood.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>

Dat is bevestigd door onderzoek aan de Universiteit van Sydney. Deze onderzoekers vonden echter dat de limiet veel lager is voor ouderen. Die zou 22 °C kunnen zijn.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref>
[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte-gerelateerde sterfte rond het jaar 2050 (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (de leeftijdsgroep met een hoger relatief sterfterisico).''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021). Met dank aan Guardian News & Media Ltd.''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie is van wat er kan gebeuren als de uitstoot ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Masselot, P., Mistry, M.N., Rao, S. et al. Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities. Nat Med (2025). [http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License 4.0].''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-04T12:25:04Z

Fredzj: /* Relatie met de opwarming */ ; "degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten" Ik vraag me af of de claim over kanker klopt. Of gaat het uitsluitend over longkanker door vieze lucht? Welke bron hoort hierbij?; Welke bron dekt de claim over steeds grotere migratiestromen?

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (202x) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van ten minste US$ 21 biljoen (1012) in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's met ieder een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Leeftijd, economische middelen, locatie en hun combinaties zijn voorbeelden van factoren die het effect van klimaatverandering op de gezondheid kunnen beinvloeden.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds extremere weersomstandigheden bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers recent echter wel kleiner geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijtraakt door weersextremen zal, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën door watervervuiling bij overstromingen en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat bedreigt de gezondheid van mensen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook nemen problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot grotere verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen, zich steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria in Europa. Dit zal leiden tot meer sterfte en extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie noodzakelijk maken.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige gevolgen voor de landbouw. Nu al trekken boeren zich terug uit sommige gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor de landbouw. Zoet water voor landbouw en voor consumptie door mensen wordt overal ter wereld steeds schaarser, wat eveneens ernstige gevolgen zal hebben voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, met risico op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet gelijkelijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken. Steeds grotere migratiestromen zullen zich een weg banen over de wereld, wanhopig op zoek naar voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Hittegolven zijn opeenvolgende hete dagen met ernstige gevolgen voor de menselijke gezondheid en het milieu. Deze gebeurtenissen kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en het verspreidingspatroon ervan is nog niet volledig begrepen. Aaneengesloten hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

Wanneer sprake is van een hittegolf, verschilt per land. De definitie van een hittegolf volgens het Nederlandse KNMI is een opeenvolging van minstens vijf zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger in De Bilt), waarvan er minstens drie tropische dagen (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger in De Bilt) zijn.<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen tot 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt de menselijke gezondheid, vooral bij mensen met een laag inkomen: aantasting van de geestelijke gezondheid, een grotere kans op een miskramen, negatieve effecten op het welzijn en de veiligheid, en de efficiëntie en het welzijn van buitenwerkers die lange uren lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen zoals aanpassingsmethoden nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel zuidelijke landenzijn vaak onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen de effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>

Een maat voor de combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid is de zg. nattebol temperatuur Tw, die wordt gemeten met een nattebol thermometer, in wezen een thermometer gewikkeld in een vochtig stukje katoen. Als water verdampt koelt het de bol af, waardoor Tw een goede benadering is van de manier waarop zweten het lichaam koelt.

Een nattebol temperatuur van 35 °C is door wetenschappers, redenerend vanuit fysiologische basisprincipes, lang beschouwd als een grens die de mens niet mag overschrijden. Dat getal is extremer dan het klinkt, omdat het niet alleen rekening houdt met hitte, maar ook met vochtigheid.

Experimenteel onderzoek gepubliceerd in 2023 geeft sterke aanwijzingen dat een Tw van 35 °C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. De onderzoekers constateerden dat voor jonge, gezonde personen een Tw van 31 °C het maximum is. Boven die temperatuur stijgt de kerntemperatuur van het lichaam snel, wat kan leiden tot de dood.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>

Dat is bevestigd door onderzoek aan de Universiteit van Sydney. Deze onderzoekers vonden dat de limiet veel lager is voor ouderen. Die zou zelfs 22 °C kunnen zijn.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref>
[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte gerelateerde sterfte tegen het midden van de eeuw (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (de leeftijdsgroep met een hoger relatief sterfterisico) tegen het jaar 2050.''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021).''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie is van wat er kan gebeuren als de uitstoot ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Nature Medicine.''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">
= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-04T12:08:22Z

Fredzj: verhelder "nu" met een jaartal svp. Ik heb (202x) toegevoegd

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (202x) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van ten minste US$ 21 biljoen (1012) in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's met ieder een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Factoren zoals leeftijd, economische middelen en locatie kunnen van invloed zijn op het effect van klimaatverandering op de gezondheid.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds sterkere weersextremen bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers geringer geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijt raakt door weersextremen zal daar, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën van infectieziekten door watervervuiling bij overstroming en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat kan de gezondheid van de mens bedreigen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook blijken problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe te nemen bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot toename van de verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen, steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria op ons continent. Dit zal leiden tot toenemende sterfte en tot extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige consequenties voor de landbouw. Nu al trekken boeren zich terug uit gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor de landbouw. Zoet water voor de landbouw en voor gebruik door mensen wordt overal ter wereld steeds schaarser, wat eveneens ernstige gevolgen zal hebben voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, wat een groter risico inhoudt op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet eerlijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken. Steeds grotere migratiestromen zullen zich een weg banen over de wereld, wanhopig op zoek naar voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Hittegolven zijn opeenvolgende hete dagen met ernstige gevolgen voor de menselijke gezondheid en het milieu. Deze gebeurtenissen kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en het verspreidingspatroon ervan is nog niet volledig begrepen. Aaneengesloten hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

Wanneer sprake is van een hittegolf, verschilt per land. De definitie van een hittegolf volgens het Nederlandse KNMI is een opeenvolging van minstens vijf zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger in De Bilt), waarvan er minstens drie tropische dagen (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger in De Bilt) zijn.<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen tot 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt de menselijke gezondheid, vooral bij mensen met een laag inkomen: aantasting van de geestelijke gezondheid, een grotere kans op een miskramen, negatieve effecten op het welzijn en de veiligheid, en de efficiëntie en het welzijn van buitenwerkers die lange uren lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen zoals aanpassingsmethoden nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel zuidelijke landenzijn vaak onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen de effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>

Een maat voor de combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid is de zg. nattebol temperatuur Tw, die wordt gemeten met een nattebol thermometer, in wezen een thermometer gewikkeld in een vochtig stukje katoen. Als water verdampt koelt het de bol af, waardoor Tw een goede benadering is van de manier waarop zweten het lichaam koelt.

Een nattebol temperatuur van 35 °C is door wetenschappers, redenerend vanuit fysiologische basisprincipes, lang beschouwd als een grens die de mens niet mag overschrijden. Dat getal is extremer dan het klinkt, omdat het niet alleen rekening houdt met hitte, maar ook met vochtigheid.

Experimenteel onderzoek gepubliceerd in 2023 geeft sterke aanwijzingen dat een Tw van 35 °C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. De onderzoekers constateerden dat voor jonge, gezonde personen een Tw van 31 °C het maximum is. Boven die temperatuur stijgt de kerntemperatuur van het lichaam snel, wat kan leiden tot de dood.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>

Dat is bevestigd door onderzoek aan de Universiteit van Sydney. Deze onderzoekers vonden dat de limiet veel lager is voor ouderen. Die zou zelfs 22 °C kunnen zijn.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref>
[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte gerelateerde sterfte tegen het midden van de eeuw (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (de leeftijdsgroep met een hoger relatief sterfterisico) tegen het jaar 2050.''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021).''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie is van wat er kan gebeuren als de uitstoot ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Nature Medicine.''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">
= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-04T12:07:25Z

Fredzj: ingekort; biljoen verduidelijkt; afkorting LML ingevoegd

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (202???) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedsel, veilig drinkwater, sanitaire voorzieningen en schone lucht. Aldus leidt een veranderend klimaat zeer waarschijnlijk tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden (LML) van ten minste US$ 21 biljoen (1012) in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 LML's met ieder een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden in de wereld.

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in LML's — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden tenzij ze tijdig hulp krijgen om zich voor te bereiden en adekwaat te kunnen reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Factoren zoals leeftijd, economische middelen en locatie kunnen van invloed zijn op het effect van klimaatverandering op de gezondheid.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds sterkere weersextremen bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers geringer geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijt raakt door weersextremen zal daar, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën van infectieziekten door watervervuiling bij overstroming en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat kan de gezondheid van de mens bedreigen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook blijken problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe te nemen bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot toename van de verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen, steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria op ons continent. Dit zal leiden tot toenemende sterfte en tot extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige consequenties voor de landbouw. Nu al trekken boeren zich terug uit gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor de landbouw. Zoet water voor de landbouw en voor gebruik door mensen wordt overal ter wereld steeds schaarser, wat eveneens ernstige gevolgen zal hebben voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, wat een groter risico inhoudt op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet eerlijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken. Steeds grotere migratiestromen zullen zich een weg banen over de wereld, wanhopig op zoek naar voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Hittegolven zijn opeenvolgende hete dagen met ernstige gevolgen voor de menselijke gezondheid en het milieu. Deze gebeurtenissen kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en het verspreidingspatroon ervan is nog niet volledig begrepen. Aaneengesloten hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

Wanneer sprake is van een hittegolf, verschilt per land. De definitie van een hittegolf volgens het Nederlandse KNMI is een opeenvolging van minstens vijf zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger in De Bilt), waarvan er minstens drie tropische dagen (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger in De Bilt) zijn.<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen tot 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt de menselijke gezondheid, vooral bij mensen met een laag inkomen: aantasting van de geestelijke gezondheid, een grotere kans op een miskramen, negatieve effecten op het welzijn en de veiligheid, en de efficiëntie en het welzijn van buitenwerkers die lange uren lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen zoals aanpassingsmethoden nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel zuidelijke landenzijn vaak onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen de effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>

Een maat voor de combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid is de zg. nattebol temperatuur Tw, die wordt gemeten met een nattebol thermometer, in wezen een thermometer gewikkeld in een vochtig stukje katoen. Als water verdampt koelt het de bol af, waardoor Tw een goede benadering is van de manier waarop zweten het lichaam koelt.

Een nattebol temperatuur van 35 °C is door wetenschappers, redenerend vanuit fysiologische basisprincipes, lang beschouwd als een grens die de mens niet mag overschrijden. Dat getal is extremer dan het klinkt, omdat het niet alleen rekening houdt met hitte, maar ook met vochtigheid.

Experimenteel onderzoek gepubliceerd in 2023 geeft sterke aanwijzingen dat een Tw van 35 °C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. De onderzoekers constateerden dat voor jonge, gezonde personen een Tw van 31 °C het maximum is. Boven die temperatuur stijgt de kerntemperatuur van het lichaam snel, wat kan leiden tot de dood.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>

Dat is bevestigd door onderzoek aan de Universiteit van Sydney. Deze onderzoekers vonden dat de limiet veel lager is voor ouderen. Die zou zelfs 22 °C kunnen zijn.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref>
[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte gerelateerde sterfte tegen het midden van de eeuw (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (de leeftijdsgroep met een hoger relatief sterfterisico) tegen het jaar 2050.''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021).''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie is van wat er kan gebeuren als de uitstoot ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Nature Medicine.''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">
= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Overleg:Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-04T11:54:22Z

Fredzj:

Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.
Ook andere feedback is welkom.

Onderzoek toont aan leek me overbodig omdat deze hele wiki geacht is zich op onderzoek te baseren.
Ik heb mentale gezondeheid als (mentale) voor gezondheid gezet omdat het anders lijkt of de gezondheid wordt beinvloed door mentale gezondheid. Psychoneuroimmunologisch zou dat kunnen, maar ik mentale gezondheid deel van gezondheid te laten, lijkt me beter hier.

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-04T11:50:20Z

Fredzj: /* Gevolgen voor de gezondheid */

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de (mentale) gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''3,6 miljard mensen wonen in gebieden die nu (202???) al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> toont de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedselzekerheid, veilig drinkwater en sanitaire voorzieningen, en schone lucht. Het resultaat is, volgens nieuwe gegevens van de Wereldbank, dat een veranderend klimaat kan leiden tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden van ten minste US$ 21 biljoen in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 lage- en middeninkomenslanden met een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in het basisjaar 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in ontwikkelingslanden — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden zonder hulp om zich voor te bereiden en te reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Factoren zoals leeftijd, economische middelen en locatie kunnen van invloed zijn op het effect van klimaatverandering op de gezondheid.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds sterkere weersextremen bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers geringer geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijt raakt door weersextremen zal daar, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën van infectieziekten door watervervuiling bij overstroming en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat kan de gezondheid van de mens bedreigen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook blijken problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe te nemen bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot toename van de verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen, steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria op ons continent. Dit zal leiden tot toenemende sterfte en tot extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige consequenties voor de landbouw. Nu al trekken boeren zich terug uit gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor de landbouw. Zoet water voor de landbouw en voor gebruik door mensen wordt overal ter wereld steeds schaarser, wat eveneens ernstige gevolgen zal hebben voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, wat een groter risico inhoudt op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet eerlijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken. Steeds grotere migratiestromen zullen zich een weg banen over de wereld, wanhopig op zoek naar voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Hittegolven zijn opeenvolgende hete dagen met ernstige gevolgen voor de menselijke gezondheid en het milieu. Deze gebeurtenissen kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en het verspreidingspatroon ervan is nog niet volledig begrepen. Aaneengesloten hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

Wanneer sprake is van een hittegolf, verschilt per land. De definitie van een hittegolf volgens het Nederlandse KNMI is een opeenvolging van minstens vijf zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger in De Bilt), waarvan er minstens drie tropische dagen (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger in De Bilt) zijn.<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen tot 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt de menselijke gezondheid, vooral bij mensen met een laag inkomen: aantasting van de geestelijke gezondheid, een grotere kans op een miskramen, negatieve effecten op het welzijn en de veiligheid, en de efficiëntie en het welzijn van buitenwerkers die lange uren lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen zoals aanpassingsmethoden nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel zuidelijke landenzijn vaak onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen de effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>

Een maat voor de combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid is de zg. nattebol temperatuur Tw, die wordt gemeten met een nattebol thermometer, in wezen een thermometer gewikkeld in een vochtig stukje katoen. Als water verdampt koelt het de bol af, waardoor Tw een goede benadering is van de manier waarop zweten het lichaam koelt.

Een nattebol temperatuur van 35 °C is door wetenschappers, redenerend vanuit fysiologische basisprincipes, lang beschouwd als een grens die de mens niet mag overschrijden. Dat getal is extremer dan het klinkt, omdat het niet alleen rekening houdt met hitte, maar ook met vochtigheid.

Experimenteel onderzoek gepubliceerd in 2023 geeft sterke aanwijzingen dat een Tw van 35 °C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. De onderzoekers constateerden dat voor jonge, gezonde personen een Tw van 31 °C het maximum is. Boven die temperatuur stijgt de kerntemperatuur van het lichaam snel, wat kan leiden tot de dood.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>

Dat is bevestigd door onderzoek aan de Universiteit van Sydney. Deze onderzoekers vonden dat de limiet veel lager is voor ouderen. Die zou zelfs 22 °C kunnen zijn.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref>
[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte gerelateerde sterfte tegen het midden van de eeuw (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (de leeftijdsgroep met een hoger relatief sterfterisico) tegen het jaar 2050.''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021).''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie is van wat er kan gebeuren als de uitstoot ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Nature Medicine.''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">
= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Gevolgen voor de gezondheid

2025-04-01T10:12:07Z

Fredzj: 'andere' toegevoegd voor het 'ademhalingsproblemen'

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering heeft op verschillende manieren invloed op onze gezondheid. Stijgende temperaturen kunnen leiden tot meer hittegolven, die hitte-uitputting en een zonnesteek kunnen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden zoals stormen en overstromingen kunnen de gezondheidszorg verstoren en ziekten verspreiden. In een warmer klimaat gedijen muggen en andere ziektedragende insecten goed, waardoor het risico op ziekten als malaria en knokkelkoorts toeneemt. Luchtvervuiling, verergerd door klimaatverandering, kan astma-aanvallen en andere ademhalingsproblemen veroorzaken. Veranderingen in weerpatronen kunnen ook van invloed zijn op de voedsel- en watervoorraden, wat kan leiden tot ondervoeding en door water overgebrachte ziekten. Daarnaast kan de geestelijke gezondheid worden aangetast door stress als gevolg van ontheemding en het verlies van bestaansmiddelen. In het algemeen vormt klimaatverandering een grote bedreiging voor de volksgezondheid, die iedereen treft, maar vooral kwetsbare bevolkingsgroepen.
</div>
= Gevolgen voor de gezondheid =
'''Klimaatverandering draagt direct bij aan humanitaire noodsituaties door hittegolven, bosbranden, overstromingen, tropische stormen en orkanen. Deze nemen toe in omvang, frequentie en intensiteit. Indirect draagt klimaatverandering bij aan aantasting van de gezondheid door infectieziekten en zoönosen, voedselonzekerheid en mentale aandoeningen.'''<ref>[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-healthClimate change | World Health Organization (WHO)]</ref>

'''Onderzoek toont aan dat 3,6 miljard mensen in gebieden wonen die nu al zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering. Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar verwachting wereldwijd ongeveer 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken, alleen al door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress.'''

Een rapport van de Wereldbank uit 2024, ''The Cost of Inaction'',<ref>[https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099111324172540265/099111324172540265 The Cost of Inaction: Quantifying the Impact of Climate Change on Health in Low- and Middle-Income Countries | World Bank]</ref> geeft een overzicht van de gezondheidskosten wanneer geen actie wordt ondernomen. De klimaatcrisis verslechtert snel de toegang tot menselijke basisbehoeften zoals voedselzekerheid, veilig drinkwater en sanitaire voorzieningen, en schone lucht. Het resultaat is, volgens nieuwe gegevens van de Wereldbank, dat een veranderend klimaat kan leiden tot extra gezondheidskosten in lage- en middeninkomenslanden van ten minste US$ 21 biljoen in 2050, gelijk aan ongeveer 1,3% van hun verwachte BBP. De analyse heeft betrekking op 69 lage- en middeninkomenslanden met een bevolking van meer dan 10 miljoen mensen in het basisjaar 2020. Deze 69 landen omvatten 96 procent van de totale bevolking van alle lage- en middeninkomenslanden

Gebieden met een zwakke gezondheidsinfrastructuur — meestal in ontwikkelingslanden — zullen het minst in staat zijn om de gezondheidsschade door klimaatverandering het hoofd te bieden zonder hulp om zich voor te bereiden en te reageren. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Relatie met de opwarming ==
'''Klimaatverandering heeft zowel direct als indirect invloed op de menselijke gezondheid. Het kan bestaande bedreigingen voor de gezondheid versterken en nieuwe bedreigingen creëren. Factoren zoals leeftijd, economische middelen en locatie kunnen van invloed zijn op het effect van klimaatverandering op de gezondheid.'''

'''Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden zoals hittegolven, stormen, overstromingen en bosbranden vaker voorkomen en krachtiger worden. Ook wordt hun optreden onvoorspelbaarder, waardoor het moeilijker wordt hierop te anticiperen.'''

Deze steeds sterkere weersextremen bedreigen het bestaan van mensen op tal van manieren. Door betere waarschuwingssystemen is het aantal dodelijke slachtoffers geringer geworden. Indirecte effecten zijn veel belangrijker: stormen, overstromingen en branden vernielen de infrastructuur, ontregelen ecosystemen en brengen de landbouw ernstige schade toe. Ze leiden tot enorme economische schade die zo hoog kan oplopen dat klimaatschade niet langer automatisch verzekerbaar is. Wie huis en haard kwijt raakt door weersextremen zal daar, naast de psychische schade, berooid achterblijven. Ook nemen de gezondheidsrisico’s toe bij dergelijke weersextremen, zoals een verhoogde kans op epidemieën van infectieziekten door watervervuiling bij overstroming en longaandoeningen door branden.

Niet alleen de weersextremen, maar ook de graduele verandering van het klimaat kan de gezondheid van de mens bedreigen.

# De steeds hogere temperaturen leiden tot steeds frequentere en intensere hittegolven, die elk jaar meer slachtoffers eisen. Vooral in steden met dichte bebouwing en weinig groen kunnen ‘hitte-eilanden’ ontstaan met extreem hoge temperaturen overdag en onvoldoende afkoeling ’s nachts. Gekoppeld aan de snel verslechterende luchtkwaliteit onder dergelijke omstandigheden zal dit verder bijdragen aan hitte-gerelateerde oversterfte en degeneratieve ziekten zoals kanker en hartziekten. Ook blijken problemen met vruchtbaarheid en geboorte toe te nemen bij hittestress. Zie verder: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping: Hittesterfte]].
# De langzaam stijgende temperatuur zal in gematigde klimaatzones zoals Midden-Europa leiden tot toename van de verspreiding van tropische ziekten omdat het leefgebied van de insecten die deze ziekten overbrengen, steeds verder noordwaarts uitbreidt. Het gaat hier om ziekten veroorzaakt door het zika- en dengue-virus en om de terugkeer van malaria op ons continent. Dit zal leiden tot toenemende sterfte en tot extra maatregelen op het gebied van vaccinatie en preventie.
# Klimaatverandering betekent ook verandering van neerslagpatronen. Nu al is merkbaar dat sommige regio’s in de wereld natter worden, andere droger en dat in de meeste gevallen de neerslagpatronen minder voorspelbaar worden. Dit alles heeft, naast de verhoging van de temperatuur, ernstige consequenties voor de landbouw. Nu al trekken boeren zich terug uit gebieden in Spanje omdat het daar te droog wordt voor de landbouw. Zoet water voor de landbouw en voor gebruik door mensen wordt overal ter wereld steeds schaarser, wat eveneens ernstige gevolgen zal hebben voor de landbouw. De voedselzekerheid zal daardoor in grote gebieden van de wereld geringer worden, wat een groter risico inhoudt op hogere voedselprijzen en ondervoeding. Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw]] op de pagina Economische gevolgen.
# De weersextremen en de gevolgen van klimaatopwarming zullen niet eerlijk verdeeld over de wereld plaatsvinden. In gebieden die het zwaarst worden getroffen, zoals grote delen van Afrika en Zuidoost Azië, zullen miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken. Steeds grotere migratiestromen zullen zich een weg banen over de wereld, wanhopig op zoek naar voedsel- en bestaanszekerheid.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat merken we nu al? ==

=== Gezondheidsrisico’s van extreme hitte ===
Hittegolven zijn opeenvolgende hete dagen met ernstige gevolgen voor de menselijke gezondheid en het milieu. Deze gebeurtenissen kunnen zich zowel in de ruimte als in de tijd ontwikkelen en het verspreidingspatroon ervan is nog niet volledig begrepen. Aaneengesloten hittegolven die over een langere periode plaatsvinden en zich langzaam verplaatsen, zullen in de toekomst meer verwoestende gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adl1598 Anthropogenic forcing has increased the risk of longer-traveling and slower-moving large contiguous heatwaves | Science Advances]</ref>

Wanneer sprake is van een hittegolf, verschilt per land. De definitie van een hittegolf volgens het Nederlandse KNMI is een opeenvolging van minstens vijf zomerse dagen (maximumtemperatuur 25,0 °C of hoger in De Bilt), waarvan er minstens drie tropische dagen (maximumtemperatuur 30,0 °C of hoger in De Bilt) zijn.<ref>[https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/hittegolf Hittegolf | KNMI]</ref>

Op diverse plaatsen in de wereld zijn temperaturen tot 60°C gemeten. Extreme hitte bedreigt de menselijke gezondheid, vooral bij mensen met een laag inkomen: aantasting van de geestelijke gezondheid, een grotere kans op een miskramen, negatieve effecten op het welzijn en de veiligheid, en de efficiëntie en het welzijn van buitenwerkers die lange uren lichamelijke arbeid verrichten.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00484-024-02650-4 The effects of extreme heat on human health in tropical Africa | International Journal of Biometeorology]</ref>

Extreme hitte verhoogt het risico op overlijden door hittegerelateerde ziekten, waardoor preventieve maatregelen zoals aanpassingsmethoden nodig zijn om de nadelige effecten op kwetsbare bevolkingsgroepen tijdens warm weer te beperken. In veel zuidelijke landenzijn vaak onvoldoende middelen aanwezig om mensen te beschermen tegen de effecten van extreme hitte, zoals schaduwrijke plekken, gezond drinkwater en air conditioning.<ref>[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(24)00047-2 Impacts of warming on outdoor worker well-being in the tropics and adaptation options | One Earth]</ref>

Binnen Europa wordt Zuid Europa het ergst getroffen door hittegolven. Dat heeft gevolgen voor de gezondheid van de inwoners, voor de water- en voedselvoorziening en het toerisme.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/22/europe-baked-in-extreme-heat-stress-pushing-temperatures-to-record-highs Europe baked in ‘extreme heat stress’ pushing temperatures to record highs | The Guardian]</ref>
[[Bestand:Heat stress Europe 2024.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Aantal dagen met sterke hittestress tijdens de zomer van 2024, gedefinieerd als een dagelijkse maximale Universal Thermal Climate Index (UTCI), of gevoelstemperatuur, van meer dan 32°C. Gegevens: ERA5-HEAT. Credit: C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Sterfte door hittegolven ===
Terwijl de temperatuur op aarde blijft stijgen, worden sommige gebieden extra zwaar getroffen. Tal van landen in Afrika en Azië kampen niet alleen met perioden van extreme hitte maar ook met hoge luchtvochtigheid, wat een extra zware belasting vormt voor het menselijk lichaam.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/09/25/climate/nigeria-heat-air-conditioners.html As Global Temperatures Rise, Nigeria Faces a Cooling Crisis | New York Times]</ref>

Een maat voor de combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid is de zg. nattebol temperatuur Tw, die wordt gemeten met een nattebol thermometer, in wezen een thermometer gewikkeld in een vochtig stukje katoen. Als water verdampt koelt het de bol af, waardoor Tw een goede benadering is van de manier waarop zweten het lichaam koelt.

Een nattebol temperatuur van 35 °C is door wetenschappers, redenerend vanuit fysiologische basisprincipes, lang beschouwd als een grens die de mens niet mag overschrijden. Dat getal is extremer dan het klinkt, omdat het niet alleen rekening houdt met hitte, maar ook met vochtigheid.

Experimenteel onderzoek gepubliceerd in 2023 geeft sterke aanwijzingen dat een Tw van 35 °C meer is dan het menselijk lichaam kan verdragen. De onderzoekers constateerden dat voor jonge, gezonde personen een Tw van 31 °C het maximum is. Boven die temperatuur stijgt de kerntemperatuur van het lichaam snel, wat kan leiden tot de dood.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>

Dat is bevestigd door onderzoek aan de Universiteit van Sydney. Deze onderzoekers vonden dat de limiet veel lager is voor ouderen. Die zou zelfs 22 °C kunnen zijn.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43121-5 A physiological approach for assessing human survivability and liveability to heat in a changing climate | Nature]</ref>
[[Bestand:Heat death Europe.png|gecentreerd|miniatuur|519x519px|''Deze bivariate kaart toont het gecombineerde effect van de vergrijzing van samenlevingen en de opwarming van de aarde op het risico van hitte gerelateerde sterfte tegen het midden van de eeuw (wat overeenkomt met een wereld van +2 °C en een doel is voor het gezondheidsbeleid op de middellange termijn). Het combineert de verwachte verandering in het gemiddelde niveau van regionale zomertemperaturen met het verwachte aandeel van de bevolking ouder dan 85 jaar (de leeftijdsgroep met een hoger relatief sterfterisico) tegen het jaar 2050.''<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIiS2468-2667(24)00179-8/fulltext#fig4 Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study | The Lancet]</ref>]]
Klimaatverandering veroorzaakt hetere dagen en nachten, die het menselijk lichaam extra belasten. Het probleem zal waarschijnlijk alleen maar erger worden.

Een onderzoek in Texas stelt vast dat sterfgevallen als gevolg van hitte daar vrijwel zeker te laag zijn geschat en dat dit waarschijnlijk ook elders in de wereld het geval is. Het vaststellen van de rol van hitte bij een sterfgeval is erg moeilijk vanwege de subjectiviteit en complexiteit van het proces. Artsen of plaatselijke functionarissen die bijvoorbeeld de doodsoorzaak invullen, houden misschien geen rekening met het weer op de dag dat iemand stierf of met het feit dat iemand regelmatig in de hitte werkte.<ref>[https://insideclimatenews.org/news/14082024/texas-undercounting-heat-deaths/ Texas Likely Undercounting Heat-Related Deaths | Inside Climate News]</ref>

Door deze onderschatting hebben overheden een onvolledig beeld van wie er overlijdt door hitte en dus van de schadelijke effecten van hitte op de gezondheid.
[[Bestand:Summer heat deaths.jpg|gecentreerd|miniatuur|432x432px|''Twintig steden met het hoogste jaarlijkse aantal geregistreerde sterfgevallen als gevolg van hitte door klimaatverandering, tussen 1991 en 2018. Europese en Latijns-Amerikaanse steden behoren tot de ergst getroffen door deze sterfgevallen. Grafiek door The Guardian op basis van gegevens van Vicedo-Cabrera et al. (2021).''<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-021-01058-x The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change | Nature Climate Change]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/climate-breakdown-supercharging-extreme-weather Revealed: how climate breakdown is supercharging toll of extreme weather | The Guardian]</ref>]]
Meer actuele cijfers voor 2022 zijn 70.000 sterfgevallen door hitte in Europa<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-zHeat-related mortality in Europe during the summer of 2022 | Nature Medicine]</ref>, en voor 2023: 47.000.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1 Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health | Nature Medicine]</ref>

Deze sterfgevallen hebben zich voorgedaan bij een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging van slechts 1 °C, wat lager is dan zelfs de strengste klimaatdoelen in het Akkoord van Parijs (1,5-2 °C) en een fractie is van wat er kan gebeuren als de uitstoot ongecontroleerd blijft toenemen.

(Zie: [[Gevolgen voor de gezondheid#Verdieping: Hittesterfte|Verdieping Hittesterfte]].)<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Oprukkende infectieziekten ===
In een nieuwe studie benadrukken onderzoekers hoe het veranderende klimaat het gedrag verandert van ziekteverwekkers en van de dieren die ziektes bij zich dragen. Het onderzoek toont aan dat een van de meest opvallende effecten zich voordoet bij ziekten die worden overgebracht door vectoren zoals teken en muggen.<ref name=":0">[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2816446 Infectious Diseases in a Changing Climate | JAMA Insights Climate Change and Health]</ref> <ref>[https://medium.com/the-new-climate/why-are-so-many-lethal-infectious-diseases-on-the-rise-6cbf741475ec Why Are So Many Lethal Infectious Diseases On The Rise? | Medium]</ref>

Door kortere winters en langere zomerseizoenen worden teken elk jaar vroeger en langer actief. Dit betekent dat ziektes zoals de ziekte van Lyme, die traditioneel geassocieerd worden met de late lente en zomer, nu bijna het hele jaar door een probleem vormen en steeds noordelijker worden aangetroffen.
[[Bestand:Northward spread disease.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De kaart van de noordelijke gebieden laat de toename zien van de ziekte van Lyme (veroorzaakt door tekenbeten) en miltvuur (Anthrax). Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref>[https://www.grida.no/resources/13361 The northward spread of infectious disease | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]
Onderzoekers waarschuwen dat stijgende temperaturen, overstromingen, gebrekkige hygiene door watertekorten en slechtere luchtkwaliteit de risico’s op virusinfecties sterk laten toenemen. Klimaatopwarming,en heviger regenval zullen Europa steeds meer veranderen in een broedplaats voor door muggen overgedragen ziekten.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-03031-y Mosquito-borne diseases are surging in Europe — how worried are scientists? | Nature]</ref>

Nieuwe cijfers laten zien dat er in 2024 715 lokaal opgelopen gevallen van het West-Nijlvirus zijn gerapporteerd in 15 Europese landen. Klimaatverandering schept gunstige omstandigheden voor muggen zoals de ''Culex pipiens'' en ''Aedes albopictus'', die zich nu kunnen vestigen in gebieden waar ze voorheen niet konden overleven. Hierdoor breidt hun verspreidingsgebied zich uit en verlengt de periode waarin ze ziektes zoals het West-Nijlvirus kunnen overdragen.
[[Bestand:Tijgermug in Europa.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De leefgebieden van de invasieve Aziatische tijgermug nemen toe in heel Europa. Bron: European Centre for Disease Prevention and Control.''<ref>[https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/increasing-risk-mosquito-borne-diseases-eueea-following-spread-aedes-species Increasing risk of mosquito-borne diseases in EU/EEA following spread of Aedes species | European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)]</ref>]]

Door muggen overgebrachte ziekten verspreiden zich over de hele wereld, en in het bijzonder in Europa, als gevolg van de klimaatverandering. De insecten verspreiden ziekten als malaria en knokkelkoorts, waarvan de prevalentie de afgelopen 80 jaar enorm is toegenomen doordat de opwarming van de aarde ze de warmere, vochtigere omstandigheden heeft gegeven waarin ze goed gedijen.
[[Bestand:Table impact climate related infectious disease epidemiology 2024.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de invloed van klimaatgerelateerde veranderingen op de epidemiologie van infectieziekten.''<ref name=":0" />]]
[[Bestand:Zika transmission.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Opwarming verhoogt het risico op verspreiding van zika en dengue, twee ernstige virusziekten. De kaart geeft het aantal maanden weer die geschikt zijn voor de verspreiding van de virussen. De virussen worden overgebracht door de Aedes aegypti muskieten die steeds verder van de evenaar voorkomen.''<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gcb.15384 Warming temperatures could expose more than 1.3 billion new people to Zika virus risk by 2050 | Global Change Biology]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Kwetsbare bevolkingsgroepen ===
Hoewel de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid al minstens 20 jaar duidelijk zijn, wordt de klimaatcrisis nog steeds niet behandeld als andere wereldwijde noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid zoals HIV/aids of covid.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41591-023-02765-y After millions of preventable deaths, climate change must be treated like a health emergency | Nature Medicine]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01822-1/abstract The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change: facing record-breaking threats from delayed action | The Lancet]</ref>

Hogere temperaturen en de daarmee gepaard gaande hittestress doen een extra beroep op het incasseringsvermogen van het menselijk lichaam. Daardoor hebben zij zeer nadelige gevolgen voor welzijn, gezondheid en overlevingskansen van mensen met een kwetsbare gezondheid of chronische aandoeningen zoals hartproblemen, kanker, COPD, long-COVID.<ref>[https://thesicktimes.org/2024/08/12/climate-change-is-worsening-symptoms-of-long-covid-and-pots-heres-how-people-are-navigating-it/ Climate change is worsening symptoms of Long Covid and POTS. Here’s how people are navigating it. | The Sick Times]</ref> Dat betekent dat klimaatrechtvaardigheid direct gekoppeld is aan rechtvaardigheid op het gebied van gezondheid.

De effecten van hogere temperaturen en verandering van de luchtvochtigheid op het menselijk lichaam manifesteren zich ook in hoge mate tijdens voortplanting, zwangerschap en geboorte.<ref>[https://medium.com/@ErlijnG/10-effects-of-global-warming-on-pregnant-women-and-birth-defects-aae3925bda0f 10 Effects Of Global Warming On Pregnant Women And Birth Defects | Medium]</ref> <ref>[https://journals.lww.com/ijeh/fulltext/2020/09000/impacts_of_climate_changes_on_pregnancy_and_birth.24.aspx Impacts of Climate Changes on Pregnancy and Birth Outcomes: A Review | International Journal of Environmental Health Engineering]</ref> Zij kunnen de uitkomst van zwangerschap, geboortegewicht en geslachtsverhouding op tal van manieren beïnvloeden. Zo blijkt uit recent onderzoek dat de kwaliteit van menselijk sperma afneemt wanneer mannen vaker worden blootgesteld aan hittegolven.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724039603 Impact of heat waves on semen quality: A retrospective study in Argentina between 2005 and 2023 | Science of The Total Environment]</ref> Tevens is het risico op vroeggeboorte, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk, spontane abortus, hypospadias, autisme, orofaciale kloven en hartafwijkingen verhoogd.

"Het klimaat zal uiteindelijk een van de belangrijke factoren zijn in het plannen van ouderschap," zegt een van de onderzoekers. "Het is een mythe dat mannen altijd sperma hebben en dat het sperma altijd goed is. Mannen zullen maatregelen moeten gaan nemen en uiteindelijk zullen ze hun sperma op jonge leeftijd bewaren, net zoals vrouwen dat tegenwoordig doen met hun eicellen," voegt ze eraan toe.

Omdat kinderen immunologisch onvolgroeid zijn, verschillen in fysiologie (bijv. grootte), afhankelijk zijn van verzorgers en gedragskenmerken, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41390-023-02929-z The impact of anthropogenic climate change on pediatric viral diseases | Pediatric Research]</ref>

Eén op de vijf kinderen — of 466 miljoen — woont in gebieden waar het elk jaar minstens twee keer zo vaak extreem warm is als zes decennia geleden, volgens een nieuwe analyse van UNICEF.<ref>[https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/almost-half-billion-children-live-areas-experiencing-twice-as-many-extremely-hot-days Almost half a billion children live in areas experiencing at least twice as many extremely hot days as their grandparents | UNICEF]</ref>

''“Kinderen zijn geen kleine volwassenen. Hun lichamen zijn veel kwetsbaarder voor extreme hitte. Jonge lichamen warmen sneller op en koelen langzamer af. Extreme hitte is vooral riskant voor baby's vanwege hun snellere hartslag, dus stijgende temperaturen zijn nog alarmerender voor kinderen,”'' zegt UNICEF Uitvoerend Directeur Catherine Russell.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Onderwijs ===
In een rapport van de Wereldbank staat dat hogere temperaturen in klaslokalen invloed hebben op de leerresultaten van leerlingen en “de reactietijd, verwerkingssnelheid en nauwkeurigheid in gevaar kunnen brengen door veranderingen in hartslag en ademhalingsfrequentie”.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/8dacb40a-cc6f-4fd8-97fe-96ab7e5793ae/content The Impact of Climate Change on Education and What to Do about It | World Bank]</ref>

Hitte heeft dus een directe invloed op zowel de fysieke als de cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren.<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Landarbeiders ===
Mensen die op het land werken of in de bouw lopen al bij temperaturen boven 30 °C een ernstig gezondheidsrisico. Wanneer buitenwerkers niet beschermd worden voor de ergste hitte neemt bij temperaturen boven de 40 °C het aantal hittedoden in die beroepen snel toe.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2024/aug/14/you-feel-like-youre-suffocating-florida-outdoor-workers-are-collapsing-in-the-heat-without-water-and-shade ‘You feel like you’re suffocating’: Florida outdoor workers are collapsing in the heat without water and shade | The Guardian]</ref>

Florida heeft op aandringen van eigenaren van bedrijven wetgeving aangenomen die lokale veiligheidsregels voor buitenwerkers verbiedt, zoals schaduwplekken en drinkwater. De meeste buitenwerkers in Florida zijn migranten die geen stemrecht hebben en geen invloed op de politiek. Intussen wordt aangenomen dat hittestress de wereldeconomie in 2030 2,4 miljard dollar zal kosten. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==
[[Bestand:Wet bulb T unbearable.png|miniatuur|''Aantal uren per jaar met temperaturen boven de leefbare grens van 30,55 ºC in verschillende steden, voor vier verschillende scenario's: 1,5 ºC, 2 ºC, 3 ºC en 4 ºC opwarming. Grafiek door Statista, op basis van gegevens van Vecellio et al. (2023).''<ref>[https://www.statista.com/chart/31008/cities-by-annual-hours-exceeding-wet-bulb-temperature-uncomprehensable-heat-thresholds/ Where Will Wet-Bulb Temperatures Turn Unbearable? | Statista]</ref> <ref name=":2">[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Onderzoekers van Penn State en Purdue University hebben voor verschillende opwarming scenario’s geïnventariseerd waar de omstandigheden onleefbaar worden. Miljarden mensen zullen worden blootgesteld aan een combinatie van temperatuur en vochtigheid die hoger is dan hun lichaam kan verdragen naarmate de opwarming van de aarde versnelt. Deze studie is een combinatie van laboratorium- en modelonderzoek die vaststelt dat de bovengrens voor gezonde jonge mensen een natte bol temperatuur van bijna 31 °C is.<ref name=":2" />

In een recente publicatie in Nature door Chinese wetenschappers<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-07147-z Global supply chains amplify economic costs of future extreme heat risk | Nature]</ref> wordt gesteld dat door steeds meer extreem hete dagen de oogsten minder zullen worden, de werkomstandigheden slechter en de sterfte hoger. Door problemen met de elektriciteitsvoorziening zullen tekorten ontstaan en haperingen in wereldhandel.

De consequenties voor de economie zijn berekend voor drie niveaus van broeikasgas emissies. Bij het laagste emissieniveau zal het aantal hittedagen in 2060 met 25% zijn gestegen in vergelijking met 2024, wat zal resulteren in een vermindering van het mondiale bnp met 3500 miljard euro. Bij het hoogste emissieniveau zal een verdubbeling van het aantal hittedagen optreden met een daling van het mondiale bnp met 23.500 miljard euro. Dit is bijna een kwart van het mondiale bbp in 2023.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD World GDP | World Bank]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regionale verschillen ==
[[Bestand:Jaarlijkse hitte-uren.jpg|gecentreerd|miniatuur|613x613px|''Jaarlijkse hitte-uren boven Zuid-Azië (A-D), Oost-Azië (E-H), Noord-Afrika (I-L), Midden-Oosten (M-P) en Noord-Amerika (Q-T) bij 1,5, 2, 3 en 4 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële niveau.''<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305427120 Greatly enhanced risk to humans as a consequence of empirically determined lower moist heat stress tolerance | PNAS]</ref>]]
Door de opwarming te beperken tot minder dan 2 °C stijgen de blootstelling en het risico van wijdverspreide, niet te compenseren vochtige hittegolven nog niet zo hard, aangezien de blootstelling sterk toeneemt bij een opwarming van 3 °C. Delen van het Midden-Oosten en de Indus River Valley ervaren korte overschrijdingen bij slechts 1,5 °C opwarming. Meer wijdverspreide, maar kortstondige, gevaarlijke hittestress treedt op in een klimaat van +2 °C, waaronder in Oost-China, Noord-India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Met name in deze gebieden en in de Golf-regio is sprake van extreme en langdurige vochtige hittestress in een klimaat van +3 °C.

In de toekomst zullen vochtige hitte-extremen buiten de grenzen liggen van de menselijke ervaring uit het verleden en buiten de huidige strategieën om hitte te beperken voor miljarden mensen. Hoewel enige fysiologische aanpassing aan de hier beschreven drempels mogelijk is, zullen aanvullende gedragsmatige, culturele en technische aanpassingen nodig zijn om een gezonde levensstijl te behouden.

Uit ander onderzoek naar de effecten van stijgende temperaturen is gebleken dat tegen het einde van de eeuw maar liefst 2,3 miljoen meer mensen per jaar in Europese steden zouden kunnen sterven als gevolg van extreme temperaturen als landen geen actie ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02006-3 How climate change is hitting Europe: three graphics reveal health impacts | Nature]</ref>
[[Bestand:Excess death rate Europe.png|gecentreerd|miniatuur|625x625px|''Deze kaarten tonen opwarmingsniveaus van 1,5 °C tot 4 °C. Groene kleuren duiden op een afname van het aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen, terwijl paarse kleuren duiden op een toename. Bron: Nature Medicine.''<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41591-024-03452-2 Estimating future heat-related and cold-related mortality under climate change, demographic and adaptation scenarios in 854 European cities | Nature Medicine]</ref>]]
Onderzoekers analyseerden temperatuur- en sterftecijfers van 854 stedelijke gebieden in 30 Europese landen om mogelijke temperatuurgerelateerde sterfgevallen tussen 2015 en 2099 te voorspellen. Ze keken naar wat er zou kunnen gebeuren in verschillende situaties en bedachten manieren om mensen veilig te houden, zoals meer groen en schaduw in steden of airconditioning in huizen.<ref name=":3" />

De resultaten, die werden gepubliceerd in het medische tijdschrift Nature Medicine, suggereren dat er meer mensen zullen sterven door hitte dan door kou, zelfs in de best mogelijke situatie. Het aantal sterfgevallen door hitte zou zelfs met bijna 50% kunnen toenemen. Het Middellandse Zeegebied, vooral het oostelijke deel van Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië en Griekenland, zal waarschijnlijk het zwaarst getroffen worden.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">
= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Hittesterfte ==
In een publicatie op de site van Our World in Data stelt Hannah Ritchie dat sterfte aan matig lage temperaturen veel hoger is dan sterfte als gevolg van extreme hitte of koude.<ref name=":1">[https://ourworldindata.org/part-one-how-many-people-die-from-extreme-temperatures-and-how-could-this-change-in-the-future How many people die from extreme temperatures, and how this could change in the future: Part one | Our World in Data]</ref>
[[Bestand:Deaths-temperature-gasparrini.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Doodsoorzaken die kunnen worden toegeschreven aan koude of hitte als percentage van alle sterfgevallen.'']]
Echter, zoals [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|hierboven]] werd vastgesteld, wordt hittesterfte vermoedelijk te laag ingeschat. Mensen sterven aan aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten, infecties aan de luchtwegen of diabetes, die door hitte kunnen verergeren. De doodsoorzaak wordt vaak niet als een direct gevolg van hitte herkend. Vaak worden alleen zonnesteek, verstoring van het thermoregulatie systeem gevolgd door hoge koorts en uitvallen van organen, direct toegeschreven aan hittestress.

Er zijn verschillende redenen aan te voeren waarom meer mensen aan gematigd lage temperaturen overlijden dan aan extreem hoge of lage temperaturen. Langdurige blootstelling aan suboptimale temperaturen, dat wil zeggen temperaturen die lager zijn dan die waarbij mensen het beste functioneren, kan leiden tot een slechtere bloedsomloop wat weer gevolgen heeft voor ademhaling en het centraal zenuwstelsel.
[[Bestand:Heat death risk.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Sterfterisico als functie van de temperatuur. Bij de optimale temperatuur — niet te koud, niet te warm — is het risico van oversterfte het laagst.''<ref name=":1" />]]
Voor verschillende klimaatzones zijn de optimale temperaturen verschillend, zoals blijkt uit de volgende grafieken door Our World in Data die zijn gebaseerd op onderzoek uit 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-45901-z Impact of population aging on future temperature-related mortality at different global warming levels | Nature]</ref>
[[Bestand:Local T and risk of death.png|gecentreerd|miniatuur|700x700px|''Relatie tussen lokale temperaturen en voortijdige sterfte.''<ref name=":1" />]]
Deze curves verschillen per plaats omdat mensen zich hebben aangepast aan de lokale temperaturen. Dit kan natuurlijke warmteacclimatisatie zijn - waarbij ons lichaam zich fysiologisch aanpast om warmere of koudere temperaturen te verdragen - of technologische aanpassing, zoals verwarming of airconditioning. Mensen in Vancouver - en hun huizen - zijn goed aangepast aan zeer koude temperaturen, maar niet aan warme dagen.

Zo kan het sterftecijfer bij zeer hoge temperaturen laag zijn in Austin en Tokio omdat de meeste mensen airconditioning hebben. Dit geldt niet voor Parijs of Londen; airco’s zijn nog steeds zeldzaam in veel Europese landen.

Er zijn aanwijzingen dat zelfs binnen een land grote verschillen bestaan in temperatuur gerelateerd overlijdensrisico. Zowel hitte als kou verhogen het risico op overlijden in Engeland en Wales, maar de percentages verschillen per geografisch gebied en bevolkingsgroep. Londen en andere stedelijke gebieden hadden het hoogste sterftecijfer door hitte, terwijl het sterftecijfer door koude het hoogst was in Noord-Engeland, Wales en het zuidwesten.<ref>[https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2022/both-heat-and-cold-increase-risk-death-england-and-wales-rates-vary-across Both heat and cold increase risk of death in England and Wales but rates vary across geographical areas and population groups | London School of Hygiene & Tropical Medicine]</ref>

==== Kanttekeningen ====
Dat de voortijdige sterfte bij gemiddeld matige koude hoger is dan bij extreem hoge of lage temperaturen kan ook het gevolg zijn van het feit dat matige temperaturen vaker voorkomen dan extreme. De sterftecijfers zijn logischerwijs dan ook hoger onder deze omstandigheden.

Bovendien is er een bovengrens aan de leefbare temperatuur die overal hetzelfde is. Langdurige blootstelling aan nattebol temperaturen boven 35 °C is voor alle mensen gevaarlijk. Vermoedelijk is die maximale temperatuur zelfs lager. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Sterfte door hittegolven|Sterfte door hittegolven]].)

Daarnaast hebben mensen in gebieden waar het risico op hittesterfte hoog is, vaak niet de middelen om hun huizen te koelen. (Zie Klimaatrechtvaardigheid.) Daar zijn ook veel mensen voor hun inkomen afhankelijk van buitenwerk, wat grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. (Zie [[Gevolgen voor de gezondheid#Landarbeiders|Landarbeiders]].) <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>